«Hate comments»: Όταν το μίσος αποκτά ψηφιακή ταχύτητα

Γράφει ο Κωνσταντίνος Καλέμης

Παρατηρούμε καθημερινά μια σχεδόν γεωμετρική αύξηση των προσβλητικών, απαξιωτικών και επιθετικών σχολίων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Κάτω από ειδήσεις, δημόσιες τοποθετήσεις, επιστημονικές απόψεις ή ακόμη και απλές προσωπικές αναρτήσεις, η διαφωνία μετατρέπεται όλο και συχνότερα σε χλευασμό, η κριτική σε προσωπική επίθεση και η διαφορετικότητα σε στόχο.

Από πού πηγάζει, όμως, αυτό το μίσος;

Είναι άραγε αποτέλεσμα κοινωνικής ματαίωσης, θυμού και ανασφάλειας; Αποτελεί μια μορφή εκτόνωσης απέναντι σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα πιο σύνθετος και αβέβαιος; Τροφοδοτείται από την ανωνυμία, την αίσθηση ατιμωρησίας και τη φυσική απόσταση που προσφέρει η οθόνη; Ή μήπως ενισχύεται από ψηφιακά περιβάλλοντα που επιβραβεύουν την ένταση, την πόλωση και τη σύγκρουση, επειδή αυτές αυξάνουν την αλληλεπίδραση;

Το φαινόμενο της διαδικτυακής άρσης των αναστολών βοηθά να κατανοήσουμε γιατί άνθρωποι που πιθανότατα δεν θα εξέφραζαν μια προσβολή σε μια πρόσωπο με πρόσωπο συνάντηση τη διατυπώνουν εύκολα στο διαδίκτυο. Η απουσία άμεσης ανθρώπινης επαφής περιορίζει την ενσυναίσθηση: δεν βλέπουμε την έκφραση, δεν ακούμε τον τόνο της φωνής και δεν αντιλαμβανόμαστε άμεσα το ψυχικό αποτύπωμα των λέξεών μας.

Παράλληλα, τα «hate comments» δεν αποτελούν πάντοτε αυθόρμητες εκρήξεις. Μπορεί να λειτουργούν ως κοινωνικά σήματα ένταξης σε μια ομάδα, ως μηχανισμοί επιβολής, ως απόπειρες ακύρωσης του άλλου ή ως εργαλεία οργανωμένης στοχοποίησης. Όταν μάλιστα ένα επιθετικό σχόλιο συγκεντρώνει αντιδράσεις, κοινοποιήσεις και απαντήσεις, αποκτά αυξημένη ορατότητα. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: η επιθετικότητα παράγει αλληλεπίδραση και η αλληλεπίδραση προσφέρει στην επιθετικότητα μεγαλύτερο ακροατήριο.

Χρειάζεται, ωστόσο, μια ουσιώδης διάκριση: η αυστηρή κριτική δεν είναι ρητορική μίσους. Η διαφωνία είναι αναγκαία για τη δημοκρατία· η αποδόμηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας δεν είναι. Μπορούμε να απορρίπτουμε μια άποψη χωρίς να εξευτελίζουμε το πρόσωπο που την εκφράζει. Μπορούμε να αντιπαρατιθέμεθα με επιχειρήματα χωρίς να κατασκευάζουμε εχθρούς.

Η αντιμετώπιση του φαινομένου δεν μπορεί να περιοριστεί στη συμβουλή «αγνόησέ το». Απαιτεί πολυεπίπεδη παρέμβαση: συστηματική ψηφιακή παιδεία, καλλιέργεια ενσυναίσθησης, εκπαίδευση στον δημοκρατικό διάλογο, υπεύθυνη εποπτεία των ψηφιακών κοινοτήτων, διαφανείς μηχανισμούς αναφοράς και ουσιαστική λογοδοσία των πλατφορμών. Χρειάζεται επίσης ψυχοκοινωνική υποστήριξη για τα πρόσωπα που στοχοποιούνται, καθώς η επαναλαμβανόμενη ψηφιακή βία μπορεί να έχει πραγματικές και μακροχρόνιες συνέπειες.

Και απαιτεί κάτι ακόμη: τη στάση των σιωπηλών παρατηρητών. Κάθε φορά που δεν αναπαράγουμε ένα προσβλητικό σχόλιο, που υποστηρίζουμε δημόσια ένα πρόσωπο το οποίο δέχεται επίθεση, που αναφέρουμε κακοποιητικό περιεχόμενο ή που επαναφέρουμε τη συζήτηση στα επιχειρήματα, διακόπτουμε —έστω και προσωρινά— την αλυσίδα του μίσους.

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο γιατί κάποιοι άνθρωποι γράφουν σχόλια μίσους. Είναι και γιατί οι ψηφιακές μας κοινωνίες τα καθιστούν τόσο ορατά, τόσο μεταδοτικά και, ορισμένες φορές, τόσο αποδοτικά.

Η ελευθερία της έκφρασης δεν συνεπάγεται ελευθερία εξευτελισμού. Η τεχνολογία μπορεί να μεταφέρει τις λέξεις μας σε χιλιάδες ανθρώπους μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα· δεν μπορεί, όμως, να αναλάβει την ηθική ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο τις χρησιμοποιούμε.

Πριν δημοσιεύσουμε το επόμενο σχόλιο, αξίζει να αναρωτηθούμε: Συμβάλλω στον διάλογο ή πολλαπλασιάζω την πληγή;

#HateComments #HateSpeech #StopHateSpeech #NoHateSpeech #OnlineHate #DigitalViolence #Cyberbullying #SocialMedia #SocialNetworks #DigitalCulture #DigitalCitizenship #DigitalLiteracy #MediaLiteracy #CriticalThinking #Empathy #Respect #HumanDignity #Inclusion #Diversity #MentalHealth #OnlineSafety #ResponsibleCommunication #EthicalCommunication #DemocraticDialogue #FreedomOfExpression #HumanRights #Education #ArtificialIntelligence #AlgorithmicBias #PlatformAccountability #ΨηφιακήΠαιδεία #ΡητορικήΜίσους #ΔιαδικτυακήΒία #ΚοινωνικάΔίκτυα #Ενσυναίσθηση #Σεβασμός #ΑνθρώπινηΑξιοπρέπεια #ΚριτικήΣκέψη #Εκπαίδευση #ΔημοκρατικόςΔιάλογος