SHENZHEN ΚΑΙ Η ΕΙΡΗΝΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΟΡΟΥΣ ΤΩΝ ΙΣΧΥΡΩΝ
Γράφει ο παρατηρητής
Η κοινή πίεση στη διεθνή δικαιοσύνη και οι όροι ευρωπαϊκής συμμετοχής στις συνομιλίες δοκιμάζουν την αξιοπιστία των κανόνων και τη στάση της Αθήνας.
Η πιο αποκαλυπτική είδηση από τη Shenzhen βρίσκεται στο τρίτο σημείο της κοινής διακήρυξης. Οι ηγέτες των Ηνωμένων Πολιτειών, της Κίνας και της Ρωσίας βρήκαν κοινή γλώσσα για τις ασυλίες των κρατικών αξιωματούχων. Διατύπωσαν επίσης κοινή θέση για την αποφυγή κατάχρησης δικαιοδοσίας από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ΔΠΔ). Η αναφορά αυτή αξίζει μεγαλύτερη προσοχή από τις χειραψίες. Δείχνει πού μπορούν να συναντηθούν τα συμφέροντα μεγάλων ανταγωνιστών όταν συζητούν ποιος δικαιούται να τους ελέγχει.
Η πρώτη τριμερής συνάντηση των Donald Trump, Xi Jinping και Vladimir Putin ολοκληρώθηκε στις 19 Νοεμβρίου. Η δυνατότητα απευθείας συνεννόησης ανάμεσα σε πυρηνικές δυνάμεις έχει αξία από μόνη της. Η πολιτική αξιολόγηση, όμως, χρειάζεται να στηριχθεί στο δημοσιευμένο αποτέλεσμα. Περιέχει γενικές δεσμεύσεις για τη διεθνή ασφάλεια και μία συγκεκριμένη κοινή θέση για τα όρια της διεθνούς ποινικής λογοδοσίας.
Ποιος ορίζει τα όρια της λογοδοσίας
Το κοινό κείμενο, το οποίο ανάρτησε και ο Λευκός Οίκος, προβάλλει την κρατική συναίνεση και τον σεβασμό των ασυλιών των αξιωματούχων. Ακολουθεί η κοινή θέση ότι το ΔΠΔ και παρόμοιοι θεσμοί δεν πρέπει να καταχρώνται τη δικαιοδοσία τους. Η διατύπωση αποκτά ιδιαίτερο βάρος όταν ένας από τους συμμετέχοντες, ο Putin, αντιμετωπίζει ένταλμα του ίδιου Δικαστηρίου. Ο Trump είχε επίσης επικρίνει δημόσια το ΔΠΔ κατά την έναρξη της συνάντησης.
Οι τρεις κυβερνήσεις μπορούν επομένως να συγκλίνουν στην αμφισβήτηση των ορίων της διεθνούς ποινικής λογοδοσίας, ακόμη και όταν διαφωνούν σε σοβαρά ζητήματα ασφάλειας. Η κοινή τους θέση ασκεί πολιτική πίεση στους διεθνείς θεσμούς που ελέγχουν κρατικούς αξιωματούχους.
Η πολιτική αυτή σύγκλιση δεν τροποποιεί το Καταστατικό της Ρώμης ούτε ακυρώνει δικαστικά εντάλματα. Το άρθρο 27 ορίζει ότι η επίσημη ιδιότητα δεν απαλλάσσει από την ποινική ευθύνη. Ορίζει επίσης ότι οι ασυλίες δεν εμποδίζουν την άσκηση της δικαιοδοσίας του Δικαστηρίου. Η πίεση αφορά στη λειτουργία του, χωρίς να έχει συντελεστεί νομική αλλαγή.
Η Κομισιόν, όταν κλήθηκε να σχολιάσει τη διακήρυξη, απέφυγε να την αξιολογήσει στο σύνολό της. Επανέλαβε όμως τη στήριξή της στον ΟΗΕ και στη μεταρρυθμιστική ατζζέντα του γενικού γραμματέα. Για το ΔΠΔ παρέπεμψε στην πάγια ευρωπαϊκή θέση ότι αποτελεί θεμελιώδες μέρος της διεθνούς τάξης που στηρίζεται σε κανόνες. Υπάρχει επομένως δημόσια ευρωπαϊκή τοποθέτηση. Μένει να φανεί ποια πολιτική συνέχεια θα δοθεί στην υπεράσπιση της ανεξαρτησίας του Δικαστηρίου.
Το ερώτημα της αξιοπιστίας παραμένει σοβαρό. Πόσο σταθερή μπορεί να είναι μία διεθνής τάξη όταν οι ισχυρότεροι διεκδικούν αυξημένο λόγο στη διαμόρφωση των κανόνων και στην ερμηνεία των ορίων του ελέγχου τους; Η επίκληση της ειρήνης χρειάζεται να εξετάζεται μαζί με τις προϋποθέσεις που θέτει κάθε ηγεσία για τη δική της λογοδοσία.
Οι δεσμεύσεις και τα κενά τους
Στα υπόλοιπα σημεία καταγράφονται δέσμευση για μεταρρύθμιση του ΟΗΕ και σχέδιο αύξησης της παραγωγής και της προσφοράς προϊόντων διύλισης πετρελαίου. Περιλαμβάνεται επίσης διάλογος για τη μείωση των πυρηνικών κινδύνων και την αποτροπή της διάδοσης πυρηνικών όπλων. Επαναβεβαιώνεται ότι ένας πυρηνικός πόλεμος δεν μπορεί να έχει νικητή και δεν πρέπει ποτέ να διεξαχθεί.
Απουσιάζουν συγκεκριμένες ποσότητες, προθεσμίες και μηχανισμοί εφαρμογής. Στα πυρηνικά δεν ανακοινώνεται νέα συνθήκη ή σύστημα επαλήθευσης. Στην ενέργεια δεν προκύπτει εγγυημένη μείωση τιμών ή αυτόματη μεταβολή του καθεστώτος κυρώσεων.
Η εφαρμογή είναι αυτή που θα καθορίσει την αξία των πολιτικών δηλώσεων. Στην ανάλυσή του πριν από τη σύνοδο, ο Hui Zhang του «Belfer Center» συνέδεε την προοπτική αποτελεσματικού ελέγχου των εξοπλισμών με συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Αναφερόταν στη διαφάνεια, στους επαληθεύσιμους περιορισμούς και στην αμοιβαία αυτοσυγκράτηση. Η σημερινή δέσμευση για διάλογο μπορεί να αποτελέσει αφετηρία.
Η αναφορά στη μεταρρύθμιση του ΟΗΕ αφήνει ανοιχτό το περιεχόμενό της. Τρία μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας εκφράζουν μία πρόθεση, χωρίς να παρουσιάζουν κοινό σχέδιο. Για τις υπόλοιπες χώρες έχει σημασία ποια μεταρρύθμιση επιδιώκεται και πόσο ουσιαστική συμμετοχή θα έχουν στη συζήτησή της.
Η Ουκρανία και οι όροι συμμετοχής της Ευρώπης
Ο πόλεμος στην Ουκρανία συζητήθηκε στις επαφές της ημέρας. Σύμφωνα με τον σύμβουλο του Κρεμλίνου Yuri Ushakov, κυριάρχησε στη διμερή συνάντηση των Trump και Putin, που προηγήθηκε της τριμερούς. Στη δημοσιευμένη διακήρυξη, πάντως, δεν υπάρχει αναφορά στην Ουκρανία ή στο Ιράν. Ούτε δημοσιοποιείται εκεί συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, εδαφική διευθέτηση ή πλαίσιο εγγυήσεων ασφαλείας.
Οι δηλώσεις του Putin μετά τις συνομιλίες δείχνουν πόσο περιορισμένη παραμένει η προοπτική άμεσης αποκλιμάκωσης. Ο Ρώσος πρόεδρος απέκλεισε συμφωνία αναστολής πληγμάτων στη Μαύρη Θάλασσα και στις ενεργειακές υποδομές. Επικαλέστηκε τις ουκρανικές επιθέσεις στη γέφυρα της Κριμαίας και προανήγγειλε αντίποινα. Η τοποθέτησή του δεν επιβεβαιώνει ότι η γενική διακήρυξη ειρήνης εφαρμόζεται στην πράξη.
Ο ίδιος δήλωσε ότι η Μόσχα πρότεινε σε Ευρωπαίους εκπροσώπους να μεταβούν στη ρωσική πρωτεύουσα για να παρουσιάσουν τις θέσεις τους. Αυτό θα προηγούνταν του καθορισμού της μορφής των επόμενων συνομιλιών. Πρόσθεσε ότι οι ΗΠΑ πιέζουν για ευρωπαϊκή συμμετοχή. Πρόκειται για τη ρωσική περιγραφή της πρόσκλησης, χωρίς επιβεβαιωμένη ευρωπαϊκή αποδοχή.
Η κίνηση μπορεί να ανοίξει έναν δίαυλο επικοινωνίας. Πολιτικά, όμως, η Μόσχα εμφανίζεται να διεκδικεί λόγο στους όρους συμμετοχής της Ευρώπης σε μία διαπραγμάτευση για την ίδια της την ασφάλεια. Η πρόσκληση για παρουσίαση θέσεων δεν ισοδυναμεί με εξασφαλισμένη θέση στο τραπέζι των αποφάσεων.
Η Ευρώπη είχε λόγο να ανησυχεί για μία συζήτηση με άμεσες συνέπειες για την ασφάλειά της, στην οποία δεν συμμετείχε. Στο Βερολίνο, οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι της Ουκρανίας συναντήθηκαν με τη συμμετοχή του γενικού γραμματέα του ΝΑΤΟ. Παρόντες ήταν και οι Αμερικανοί απεσταλμένοι Steve Witkoff και Jared Kushner, όπως επιβεβαίωσε το «Reuters». Οι επαφές συνδέουν την ευρωπαϊκή προσπάθεια με την αμερικανική διαπραγμάτευση, χωρίς να προδικάζουν το αποτέλεσμά της.
Υπάρχει επίσης συγκεκριμένη πρόσθετη δέσμευση στήριξης. Η Βρετανία και η Νορβηγία ανακοίνωσαν κοινή χρηματοδότηση άνω των £100 εκατ. για δύο ταχέα σκάφη επίθεσης για την Ουκρανία. Θα κατασκευαστούν στη Βρετανία, με ισόποση χρηματοδότηση από τις δύο χώρες. Προορίζονται για την ενίσχυση της άμυνας στη Μαύρη Θάλασσα και την προστασία των ακτών και των εμπορικών διαδρομών.
Η επίσημη γερμανική ενημέρωση θέτει ως στόχο ισχυρές και νομικά δεσμευτικές εγγυήσεις ασφαλείας μετά από κατάπαυση του πυρός. Σε αυτές περιλαμβάνεται μία πολυεθνική δύναμη για την Ουκρανία. Η περιγραφή αυτή αφορά στην ατζέντα και τις επιδιώξεις της συνόδου. Δεν τεκμηριώνει από μόνη της συμφωνημένη εκεχειρία, οριστικοποιημένους όρους εγγυήσεων ή απόφαση ανάπτυξης δυνάμεων.
Η ευρωπαϊκή διπλωματία επομένως κινείται και διαθέτει συγκεκριμένους πόρους. Το βασικό ζητούμενο είναι πόσο μπορεί να επηρεάσει τους όρους μίας διευθέτησης. Η παροχή στρατιωτικής και οικονομικής βοήθειας χρειάζεται να συνοδεύεται από κοινή θέση που να λαμβάνεται υπόψη στις κεντρικές διαπραγματεύσεις. Διαφορετικά, η Ευρώπη κινδυνεύει να αναλαμβάνει αυξανόμενο κόστος χωρίς αντίστοιχη επιρροή στις αποφάσεις.
Η κινεζική επιδίωξη και το ελληνικό συμφέρον
Το Πεκίνο εξασφάλισε ότι η πρώτη αυτή τριμερής πραγματοποιήθηκε σε κινεζικό έδαφος. Είναι εύλογη η εκτίμηση ότι αυτό ενισχύει τη διπλωματική του εικόνα. Χρειάζεται όμως να εξεταστεί και η διμερής διάσταση.
Η επίσημη κινεζική ανακοίνωση αναφέρει ότι οι Xi και Trump συμφώνησαν να καταρτιστεί σχέδιο δράσης για μία σχέση στρατηγικής σταθερότητας. Ο Xi έθεσε επίσης την Ταϊβάν και τον συντονισμό για την ασφάλεια της τεχνητής νοημοσύνης, με διατήρηση του ανθρώπινου ελέγχου. Οι αναφορές αυτές αποτυπώνουν την κινεζική περιγραφή της διμερούς. Δεν αποτελούν πρόσθετους όρους της τριμερούς διακήρυξης.
Οι διαφορετικές αυτές συζητήσεις δείχνουν γιατί ο χαρακτηρισμός «νέα Γιάλτα» χρειάζεται προσοχή. Η συνύπαρξη τριών ηγετών δεν αποδεικνύει ότι συμφώνησαν σε κατανομή ζωνών επιρροής. Η δυνατότητά τους, όμως, να συζητούν μεταξύ τους ζητήματα που αφορούν πολλούς άλλους δημιουργεί εύλογη ανησυχία. Η ανησυχία αυτή πρέπει να οδηγεί σε πολιτική προετοιμασία και σε έλεγχο των πραγματικών αποφάσεων.
Για την Ελλάδα, το ζήτημα αφορά στη συνέπεια στην υπεράσπιση των διεθνών κανόνων και την επιρροή που μπορεί να ασκήσει μέσα στην Ευρώπη. Μία χώρα που στηρίζει βασικές θέσεις της στο διεθνές δίκαιο έχει συμφέρον να αντιστέκεται στην επιλεκτική εφαρμογή του. Η κυβερνητική επίκληση των κανόνων χρειάζεται να συνοδεύεται από σταθερές θέσεις, ακόμη και όταν αυτές δυσκολεύουν τις σχέσεις με ισχυρούς εταίρους.
Η ανακοινωμένη συμμετοχή του Κυριάκου Μητσοτάκη στη σύνοδο του Βερολίνου δημιουργεί συγκεκριμένη υποχρέωση ενημέρωσης. Η Αθήνα οφείλει να εξηγήσει ποιες εγγυήσεις στηρίζει, ποια συνεισφορά εξετάζει και πώς επιδιώκει να επηρεάσει τις κοινές ευρωπαϊκές θέσεις. Η παρουσία σε μία σύνοδο δεν αρκεί ως απάντηση στα ερωτήματα για το περιεχόμενο της ελληνικής πολιτικής.
Η Shenzhen δεν προσφέρει αποδείξεις για παρασκηνιακά ανταλλάγματα στο Αιγαίο ή στην Κύπρο. Θέτει όμως συγκεκριμένα ζητήματα πολιτικού ελέγχου. Πώς αντιδρά η Αθήνα στις κοινές θέσεις των μεγάλων δυνάμεων για τους διεθνείς θεσμούς, τις ενεργειακές ροές και τη στρατηγική ασφάλεια; Ποιες προτάσεις καταθέτει και με ποιους επιδιώκει να τις στηρίξει;
Η συνέχεια της συνόδου θα κριθεί στις αποφάσεις και στην εφαρμογή τους. Ήδη, όμως, η κοινή αναφορά στη διεθνή δικαιοσύνη αποτυπώνει μία σύγκλιση που αξίζει πολιτική απάντηση. Όσοι επικαλούνται τους κανόνες ως θεμέλιο της ασφάλειάς τους χρειάζεται να υπερασπίζονται και την αξιοπιστία των μηχανισμών που ελέγχουν την παραβίασή τους.





