Όταν το σχολείο αντιμετωπίζεται σαν να μην είναι χώρος εργασίας

Στον δημόσιο λόγο για την εκπαίδευση, το σχολείο παρουσιάζεται συχνά ως ένας χώρος αυτονόητα ασφαλής, σχεδόν έξω από τους κανόνες και τους κινδύνους της εργασιακής ζωής. Ατυχήματα, περιστατικά βίας ή σοβαρά συμβάντα τείνουν να χαρακτηρίζονται «μεμονωμένα», να αποδίδονται σε κακή στιγμή ή ανθρώπινο λάθος. Όμως όταν τέτοια περιστατικά επαναλαμβάνονται, δεν πρόκειται πια για εξαιρέσεις. Πρόκειται για ένδειξη δομικού προβλήματος.

Το σχολείο είναι χώρος εργασίας. Και μάλιστα ένας χώρος με ιδιαίτερες απαιτήσεις: καθημερινή συνύπαρξη πολλών ανθρώπων, έντονη συναισθηματική φόρτιση, ανήλικοι μαθητές, απρόβλεπτες καταστάσεις. Παρ’ όλα αυτά, πολλά από όσα συμβαίνουν εντός του σχολείου δεν αναγνωρίζονται θεσμικά ως εργασιακά συμβάντα. Δεν καταγράφονται συστηματικά, δεν αναλύονται και, τελικά, δεν αξιοποιούνται για την πρόληψη.

Ένας τραυματισμός στο προαύλιο, μια σύγκρουση μαθητών, μια λεκτική ή σωματική επίθεση προς εκπαιδευτικό αντιμετωπίζονται συχνά με τη λογική «να τελειώνει το θέμα». Το σχολείο συνεχίζει, το κουδούνι χτυπά, το μάθημα αρχίζει. Όμως η εμπειρία χάνεται. Και μαζί της χάνεται η δυνατότητα να διορθωθούν οι συνθήκες που την προκάλεσαν.

Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της εφημερίας. Πρόκειται για μία από τις πιο απαιτητικές στιγμές της σχολικής καθημερινότητας, χωρίς όμως την αντίστοιχη αναγνώριση. Σε ελάχιστο χρόνο, συχνά με ανεπαρκές προσωπικό και ακατάλληλους χώρους, ο εκπαιδευτικός καλείται να προλάβει ατυχήματα, να διαχειριστεί εντάσεις και να παρέμβει σε συγκρούσεις. Η ευθύνη είναι μεγάλη, τα μέσα περιορισμένα.

Το ίδιο ισχύει και για τη σχολική βία. Δεν αφορά μόνο τα ακραία περιστατικά που φτάνουν στη δημοσιότητα. Υπάρχει και στη μικρή, καθημερινή της μορφή: στην απειλή, στη λεκτική απαξίωση, στη διαρκή αμφισβήτηση του ρόλου του εκπαιδευτικού. Όταν αυτά δεν αναγνωρίζονται και δεν αντιμετωπίζονται συλλογικά, κανονικοποιούνται.

Συχνά, η ευθύνη προσωποποιείται: «πού ήταν ο εκπαιδευτικός;», «γιατί δεν το πρόλαβε;». Πολύ πιο σπάνια τίθεται το ερώτημα αν υπήρχαν οι συνθήκες για να το προλάβει. Έτσι, η ευθύνη γίνεται ατομικό βάρος και το σύστημα μένει στο απυρόβλητο.

Η αντοχή των εκπαιδευτικών έχει μετατραπεί σε σιωπηρή προϋπόθεση λειτουργίας του σχολείου. Όμως η αντοχή χωρίς στήριξη οδηγεί στην εξουθένωση. Αν η ασφάλεια στο σχολείο αντιμετωπιστεί σοβαρά, απαιτείται καταγραφή συμβάντων, σαφή πρωτόκολλα, επαρκής στελέχωση και υποστηρικτικές δομές. Όχι για να αναζητηθούν ένοχοι, αλλά για να προληφθούν τα επόμενα περιστατικά.

Γιατί το σχολείο δεν είναι μόνο χώρος μάθησης. Είναι χώρος εργασίας. Και αυτή η εργασία δεν μπορεί να στηρίζεται επ’ άπειρον στη σιωπή και την αντοχή.