Καιρός: Τι σημαίνει η στρατοσφαιρική θέρμανση για την Ελλάδα – Πόσο πιθανό είναι να έρθουν χιόνια

Ο πολικός στρόβιλος και οι διαταραχές στην ατμόσφαιρα μπορούν να ευνοήσουν ψυχρές εισβολές, αλλά δεν αποτελούν εγγύηση για χιονοπτώσεις στη χώρα μας

Κάθε χειμώνα, η εξασθένηση του πολικού στροβίλου και η απότομη άνοδος της θερμοκρασίας στη στρατόσφαιρα αναζωπυρώνουν τις συζητήσεις για ένα πιθανό κύμα ψύχους στην Ευρώπη και την Ελλάδα. Τα συγκεκριμένα φαινόμενα μπορούν πράγματι να επηρεάσουν την ατμοσφαιρική κυκλοφορία, ωστόσο δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι θα ακολουθήσουν χιονοπτώσεις σε χαμηλά υψόμετρα.

Η λεγόμενη Αιφνίδια Στρατοσφαιρική Θέρμανση (Sudden Stratospheric Warming) μπορεί να μεταβάλει τις πιθανότητες εμφάνισης χειμερινών καιρικών συνθηκών. Το αν αυτές οι αλλαγές θα φτάσουν μέχρι την επιφάνεια της Γης και ποιες περιοχές θα επηρεάσουν εξαρτάται από μια σειρά διαφορετικών παραγόντων.

Τι είναι ο πολικός στρόβιλος

Κατά τη διάρκεια της ψυχρής περιόδου σχηματίζεται πάνω από τον Βόρειο Πόλο ένα εκτεταμένο σύστημα δυτικών ανέμων στη στρατόσφαιρα, σε ύψος περίπου 10 έως 50 χιλιομέτρων. Πρόκειται για τον στρατοσφαιρικό πολικό στρόβιλο, μια ατμοσφαιρική κυκλοφορία που περικλείει πολύ ψυχρές αέριες μάζες.

Όταν είναι ισχυρός και συμπαγής, συμβάλλει στη διατήρηση του ψυχρού αέρα κοντά στις πολικές περιοχές. Όταν εξασθενεί, μετατοπίζεται ή διασπάται, μπορεί να αλλάξει η ισορροπία της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας και να αυξηθούν οι πιθανότητες μεταφοράς αερίων μαζών από τον Βορρά προς τα νοτιότερα γεωγραφικά πλάτη.

Ωστόσο, ο πολικός στρόβιλος δεν είναι μια τεράστια μάζα πάγου που κατεβαίνει προς την Ευρώπη. Πρόκειται για μια δομή ανέμων, η οποία συνδέεται με την ευρύτερη κυκλοφορία της ατμόσφαιρας.

Πώς προκαλείται η στρατοσφαιρική θέρμανση

Οι διαταραχές μπορεί να ξεκινήσουν από χαμηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας. Τα λεγόμενα πλανητικά κύματα Ρόσμπι αναπτύσσονται στην τροπόσφαιρα και, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, μεταφέρουν ενέργεια προς τη στρατόσφαιρα.

Η αλληλεπίδρασή τους με τον πολικό στρόβιλο μπορεί να επιβραδύνει τους δυτικούς ανέμους, να μετατοπίσει την κυκλοφορία ή ακόμη και να τη διασπάσει σε δύο τμήματα.

Σε έντονα επεισόδια, η θερμοκρασία στη στρατόσφαιρα μπορεί να αυξηθεί κατά δεκάδες βαθμούς μέσα σε λίγες ημέρες. Η μεταβολή αυτή καταγράφεται σε μεγάλο ύψος και δεν σημαίνει ότι θα ακολουθήσει άμεσα αντίστοιχη αλλαγή του καιρού στο έδαφος.

Γιατί δεν είναι βέβαιο ότι θα έρθει ψύχος στην Ελλάδα

Η επίδραση μιας στρατοσφαιρικής θέρμανσης μπορεί να μεταφερθεί σταδιακά προς την τροπόσφαιρα, όπου αναπτύσσονται τα καιρικά φαινόμενα. Η διαδικασία, όμως, δεν είναι δεδομένη. Σε ορισμένες περιπτώσεις το σήμα ενισχύεται, ενώ σε άλλες εξασθενεί ή δεν οδηγεί στην αναμενόμενη αλλαγή της κυκλοφορίας.

Καθοριστικό ρόλο παίζουν η θέση των αντικυκλώνων, η διαδρομή του αεροχειμάρρου και η διάταξη των βαρομετρικών συστημάτων.

Για την Ελλάδα η πρόγνωση είναι ακόμη πιο σύνθετη, καθώς η γεωγραφική της θέση και η επίδραση της Μεσογείου, των Βαλκανίων και της Μαύρης Θάλασσας επηρεάζουν σημαντικά την πορεία των αερίων μαζών.

Εάν σχηματιστεί ισχυρός αντικυκλώνας στη Σκανδιναβία ή στη Βόρεια Ευρώπη, ενδέχεται να δημιουργηθούν συνθήκες μεταφοράς ψυχρού ηπειρωτικού αέρα προς τα Βαλκάνια και ενδεχομένως προς τη χώρα μας.

Αντίθετα, εάν η ψυχρή μάζα κινηθεί δυτικότερα ή η ατμοσφαιρική κυκλοφορία στη Μεσόγειο διαμορφωθεί διαφορετικά, η Ελλάδα μπορεί να παραμείνει σε ηπιότερες συνθήκες, με νοτιάδες και βροχοπτώσεις.

Τι χρειάζεται για να χιονίσει σε χαμηλά υψόμετρα

Η παρουσία ψυχρού αέρα από μόνη της δεν αρκεί για να σημειωθούν χιονοπτώσεις. Απαιτείται ο κατάλληλος συνδυασμός χαμηλών θερμοκρασιών σε όλη την ατμοσφαιρική στήλη και υετού, δηλαδή βροχής ή χιονιού, την κατάλληλη χρονική στιγμή.

Ένα ψυχρό μέτωπο χωρίς οργανωμένα φαινόμενα μπορεί να προκαλέσει παγετό, αλλά όχι χιονοπτώσεις. Αντίστοιχα, ένα σύστημα με αρκετή υγρασία μπορεί να δώσει βροχές, εάν ο ψυχρός αέρας δεν έχει φτάσει εγκαίρως στην περιοχή.

Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης η ένταση και η διάρκεια των φαινομένων, το ύψος παγοποίησης και η θέση των βαρομετρικών χαμηλών. Για παράδειγμα, ένα χαμηλό στο Ιόνιο ή στο νότιο Αιγαίο μπορεί να συνδυάσει την παρουσία ψυχρού αέρα με την απαραίτητη υγρασία, δημιουργώντας ευνοϊκότερες συνθήκες για χιονοπτώσεις.

Τα προηγούμενα επεισόδια που συνδέθηκαν με έντονο ψύχος

Η ιστορία έχει καταγράψει περιπτώσεις κατά τις οποίες η στρατοσφαιρική θέρμανση προηγήθηκε σημαντικών ψυχρών εισβολών στην Ελλάδα.

• Δεκέμβριος 1984 – Ιανουάριος 1985: Ισχυρή στρατοσφαιρική θέρμανση προηγήθηκε του ιστορικού κύματος ψύχους του Ιανουαρίου 1985, με έντονες χιονοπτώσεις, ιδιαίτερα στη βόρεια Ελλάδα.
• Ιανουάριος – Φεβρουάριος 2012: Στρατοσφαιρική ανωμαλία συνέπεσε με την εισβολή ψυχρών ηπειρωτικών αερίων μαζών και ισχυρές χιονοπτώσεις, κυρίως στην κεντρική Ελλάδα και την ανατολική ηπειρωτική χώρα.
• Φεβρουάριος 2018: Μετά τη διάσπαση του πολικού στροβίλου, ο ψυχρός σιβηρικός αέρας έφτασε και στην Ελλάδα, προκαλώντας παγετό και χιονοπτώσεις σε αρκετές περιοχές.

Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι η σύνδεση ανάμεσα στη στρατόσφαιρα και την τροπόσφαιρα μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις. Δεν σημαίνουν, όμως, ότι κάθε ανάλογο επεισόδιο θα οδηγήσει σε επανάληψη των ίδιων καιρικών συνθηκών.

Πότε μπορούν να γίνουν πιο αξιόπιστες οι εκτιμήσεις

Οι πρώτες ενδείξεις εξασθένησης του πολικού στροβίλου μπορεί να εμφανιστούν στα προγνωστικά μοντέλα ακόμη και μία ή δύο εβδομάδες νωρίτερα. Σε αυτό το χρονικό διάστημα, ωστόσο, η αβεβαιότητα παραμένει σημαντική.

Οι μετεωρολόγοι παρακολουθούν εάν η διαταραχή περνά στα χαμηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας και αν τα προγνωστικά μοντέλα συγκλίνουν ως προς τη θέση των αντικυκλώνων, την πορεία του αεροχειμάρρου και την κίνηση των ψυχρών αερίων μαζών.

Για να υπάρξει αξιόπιστη εκτίμηση σχετικά με χιονοπτώσεις στην Ελλάδα, πρέπει να διαμορφωθεί συγκεκριμένη πρόγνωση που να συνδυάζει τις κατάλληλες θερμοκρασίες με την παρουσία υετού στις περιοχές που ενδέχεται να επηρεαστούν.

Η στρατοσφαιρική θέρμανση αποτελεί, επομένως, μια σημαντική ένδειξη για την εξέλιξη της χειμερινής κυκλοφορίας, όχι όμως εγγύηση για χιόνια. Το τελικό αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί από το αν και πώς οι διαταραχές στα ανώτερα στρώματα θα επηρεάσουν τον καιρό στην επιφάνεια της Γης.