Η ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΛΙΒΥΗ ΑΛΛΑΖΕΙ ΘΕΣΗ ΚΑΙ Η ΑΘΗΝΑ ΟΦΕΙΛΕΙ ΕΞΗΓΗΣΕΙΣ
Η κυβέρνηση πρέπει να εξηγήσει γιατί η διπλωματική κινητοποίηση δεν πέτυχε τον στόχο της στον ΟΗΕ. Οφείλει επίσης να παρουσιάσει πώς θα απαντήσει στη διεύρυνση των τουρκικών σχέσεων στη Λιβύη.
Στις 20 Οκτωβρίου 2026, η Βουλή των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης ενέκρινε το τουρκολιβυκό μνημόνιο, εγκαταλείποντας την προηγούμενη αντίθεσή της. Η απόφαση δυσκολεύει την ελληνική διπλωματία. Η Αθήνα έχει πλέον απέναντί της, στο συγκεκριμένο ζήτημα, και έναν θεσμό που επί χρόνια αμφισβητούσε τις συμφωνίες της Άγκυρας με την Τρίπολη. Αυτή η αλλαγή απαιτεί εξήγηση και απάντηση. Η επανάληψη των ελληνικών νομικών θέσεων δεν αρκεί για να αντιμετωπιστούν οι αλλαγές στη λιβυκή πολιτική.
Η Άγκυρα είχε εργαστεί για τη βελτίωση των σχέσεών της με την ανατολική Λιβύη. Το Reuters καταγράφει επισκέψεις Τούρκων αξιωματούχων στη Βεγγάζη και επενδύσεις στις κατασκευές και σε άλλους κλάδους. Ο Anas El Gomati, επικεφαλής του λιβυκού Sadeq Institute, θεωρεί ότι η κοινοβουλευτική μεταστροφή δείχνει πόσο έχουν αναπτυχθεί αυτές οι σχέσεις. Η έγκριση ήρθε ύστερα από χρόνια προσέγγισης με την παράταξη του Khalifa Haftar, η οποία είχε αντιπαρατεθεί στην Τουρκία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Βεγγάζη θα ακολουθεί στο εξής κάθε τουρκική επιλογή. Οι Λίβυοι έχουν δικά τους συμφέροντα και μπορούν να συνεργάζονται με διαφορετικές δυνάμεις. Για αυτό η ελληνική πολιτική πρέπει να εξετάσει τι κέρδισαν από τη συνεννόηση με την Τουρκία. Χρειάζεται επίσης να δει ποιες ανάγκες τους παραμένουν ακάλυπτες και πού μπορεί να παρέμβει η Αθήνα. Θα ήταν λάθος να θεωρεί ότι οι παλιές τους συμμαχίες καθορίζουν για πάντα τις αποφάσεις τους.
Το άμεσο πρόβλημα είναι ότι η συμφωνία απέκτησε ευρύτερη υποστήριξη μέσα στη Λιβύη. Η αντίθεση της ανατολικής Βουλής, που δυσκόλευε την πολιτική της εδραίωση, έχει αρθεί. Η Ελλάδα θα διαπραγματεύεται πλέον με περισσότερους συνομιλητές που αποδέχονται μια συμφωνία την οποία η ίδια απορρίπτει. Οι συνθήκες της διαπραγμάτευσης γίνονται δυσκολότερες, ανεξάρτητα από τη νομική ισχύ των ελληνικών επιχειρημάτων.
Η νομική βάση της ελληνικής θέσης
Οι νομικοί κανόνες παραμένουν συγκεκριμένοι. Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) αναγνωρίζει καταρχήν θαλάσσιες ζώνες στα νησιά, με τις εξαιρέσεις που προβλέπει. Η επήρεια κάθε νησιού στην τελική οριοθέτηση εξαρτάται από τη γεωγραφία και την επιδίωξη δίκαιης λύσης. Μια συμφωνία μεταξύ δύο κρατών δεν μπορεί να αφαιρέσει τα δικαιώματα ενός τρίτου χωρίς τη συναίνεσή του. Η λιβυκή κοινοβουλευτική ψήφος δεν ακυρώνει αυτή την αρχή ούτε επιλύει τις διαφορές οριοθέτησης.
Η κυβέρνηση δικαιούται να επιμένει σε αυτές τις θέσεις. Οφείλει, όμως, να εξηγήσει πώς θα αντιμετωπίσει την προσπάθεια εφαρμογής του μνημονίου, εφόσον η Άγκυρα και οι Λίβυοι συνομιλητές της θελήσουν να προχωρήσουν. Η διεύρυνση των σχέσεών τους δημιουργεί δυνατότητες κοινών κινήσεων. Η ελληνική πολιτική πρέπει να εκτιμήσει ποιες είναι πιθανές, ποιες μπορούν να αποτραπούν και ποιες απαιτούν διαπραγμάτευση.
Η Αίγυπτος αντέδρασε στις 21 Οκτωβρίου. Το Υπουργείο Εξωτερικών της απέρριψε την κύρωση, δηλώνοντας ότι θεωρεί το μνημόνιο άκυρο και χωρίς έννομες συνέπειες για την ίδια. Κατά το Κάιρο, η συμφωνία παραβιάζει τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας και τα αιγυπτιακά κυριαρχικά δικαιώματα στην ΑΟΖ και στην υφαλοκρηπίδα. Δήλωσε επίσης ότι απορρίπτει κάθε ενέργεια που στηρίζεται στο μνημόνιο και αντιβαίνει στα δηλωμένα θαλάσσια όριά της.
Το Κάιρο μετέφερε τη διαφωνία του και απευθείας στην Άγκυρα. Ο Υπουργός Εξωτερικών Μπαντρ Αμπντελατί είχε επαναλάβει τις αντιρρήσεις στον Χακάν Φιντάν την προηγουμένη, στην Κωνσταντινούπολη. Η Αθήνα έχει, επομένως, βάση για κοινές πρωτοβουλίες. Χρειάζεται να εξηγήσει ποιες επιδιώκει με το Κάιρο και ποιες δεσμεύσεις έχει εξασφαλίσει. Η σύμπτωση των δημόσιων θέσεων χρειάζεται πρακτικό περιεχόμενο.
Το αποτέλεσμα της ελληνικής προσπάθειας
Θα ήταν άδικο να υποστηριχθεί ότι η Αθήνα δεν εργάστηκε. Στις 15 Οκτωβρίου, πριν από τη λιβυκή ψηφοφορία, φιλοξένησε τον τρίτο γύρο διαβουλεύσεων με την Αίγυπτο για τη Λιβύη. Η ανακοίνωση του Υπουργείου Εξωτερικών αναφέρεται ρητά στη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας. Στις 26 Οκτωβρίου, Ελλάδα, Κύπρος, Αίγυπτος, Μπαχρέιν, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και Ευρωπαϊκή Ένωση τάχθηκαν με κοινή δήλωση κατά του μνημονίου. Υπήρξε, επομένως, προετοιμασία και κινητοποίηση. Αυτό κάνει πιο συγκεκριμένη την κυβερνητική ευθύνη: χρειάζεται εξήγηση για το τι δεν απέδωσε, παρά τις προσπάθειες.
Στις 30 Οκτωβρίου, το Συμβούλιο Ασφαλείας ενέκρινε την απόφαση 2835 και ανανέωσε για δώδεκα μήνες την Αποστολή Υποστήριξης του ΟΗΕ στη Λιβύη, την UNSMIL. Το αποτέλεσμα ήταν δεκατρείς ψήφοι υπέρ και δύο αποχές, της Ελλάδας και της Ρωσίας. Η ελληνική αντιπροσωπεία εξήγησε ότι είχε επιδιώξει ισχυρότερη διατύπωση για τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου.
Σύμφωνα με το Security Council Report (SCR), η πρόταση της Αθήνας είχε αρχικά ενσωματωθεί στο προοίμιο, με υποστήριξη των άλλων ευρωπαϊκών μελών. Περιλάμβανε αναφορά στο Δίκαιο της Θάλασσας. Ακολούθησαν επιφυλάξεις από την Κίνα και τα τρία αφρικανικά μέλη, τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, τη Λιβερία και τη Σομαλία. Οι διαδοχικές αλλαγές αποδυνάμωσαν την επίμαχη παράγραφο. Η Ελλάδα αντέδρασε, διακόπτοντας τη διαδικασία σιωπηρής έγκρισης. Το βρετανικό σχέδιο, ωστόσο, προωθήθηκε χωρίς την ισχυρότερη διατύπωση που ζητούσε η Αθήνα.
Αυτό συνιστά αποτυχία του συγκεκριμένου ελληνικού αιτήματος. Ο χαρακτηρισμός δεν προϋποθέτει ότι η Αθήνα μπορούσε να επιβάλει τη θέση της. Προκύπτει από την απόσταση ανάμεσα στον στόχο που έθεσε και στο αποτέλεσμα που πέτυχε. Το αν υπήρχε καλύτερος χειρισμός παραμένει χωριστό ερώτημα. Η κυβέρνηση πρέπει να δώσει τη δική της τεκμηριωμένη απάντηση. Η ένσταση των αφρικανικών μελών, όπως την καταγράφει το SCR, ήταν ότι η θαλάσσια αναφορά ξεπερνούσε την εντολή της αποστολής. Το επιχείρημα αφορούσε το αντικείμενο της απόφασης. Δεν αποδεικνύει αποδοχή του μνημονίου.
Οι διαφορετικές προτεραιότητες στο Συμβούλιο
Υπήρχαν σοβαροί λόγοι να συνεχιστεί η αποστολή. Η βρετανική αντιπρόσωπος Sarah MacIntosh έδωσε έμφαση στην ενοποίηση των λιβυκών θεσμών, στην ενιαία εκτελεστική αρχή και στην πορεία προς εκλογές. Μια χώρα με αντίπαλα κέντρα εξουσίας χρειάζεται διεθνή βοήθεια για να ξεπεράσει τη διαίρεσή της. Για αρκετά μέλη του Συμβουλίου, αυτό μπορούσε να έχει προτεραιότητα έναντι της διατύπωσης που διεκδικούσε η Ελλάδα.
Αυτός είναι ο ισχυρότερος αντίλογος στην κριτική προς την Αθήνα. Θα ήταν επιπόλαιο να αποδοθεί κάθε διαφωνία σε εχθρότητα προς την Ελλάδα ή σε τουρκική παρέμβαση. Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για τέτοιο συμπέρασμα. Υπάρχει, ωστόσο, σοβαρός λόγος να συνδέεται η λιβυκή μετάβαση με τον σεβασμό των δικαιωμάτων των γειτονικών κρατών. Η περιφερειακή ένταση μπορεί να δυσκολέψει τη σταθεροποίηση που επιδιώκει ο ΟΗΕ. Η Αθήνα είχε βάσιμο επιχείρημα να προβάλει, χωρίς να εξασφαλίσει την απαιτούμενη αποδοχή του.
Οι δεσμεύσεις των εταίρων
Η περίπτωση του Μπαχρέιν δείχνει πόσο προσεκτικά πρέπει να διαβάζονται οι δηλώσεις στήριξης. Τέσσερις ημέρες πριν από την ψηφοφορία είχε συμμετάσχει στην κοινή δήλωση απόρριψης του μνημονίου. Στο Συμβούλιο υπερψήφισε την ανανέωση της UNSMIL, επικαλούμενο τη σημασία της λιβυκής πολιτικής διαδικασίας. Η Γαλλία επίσης ψήφισε υπέρ, επαναλαμβάνοντας τη σημασία του Δικαίου της Θάλασσας. Η αποδοχή της ελληνικής θέσης δεν σήμαινε ότι οι δύο χώρες θα εξαρτούσαν από αυτήν την ψήφο τους για την αποστολή.
Η ελληνική προετοιμασία κρίνεται και από το πόσο μακριά ήταν διατεθειμένοι να φτάσουν οι εταίροι για τη διατύπωση που ζητούσε η Αθήνα. Σημασία έχει ποια δέσμευση μπορούσε να εξασφαλιστεί μέσα στη διαπραγμάτευση. Οι κοινές δηλώσεις καταγράφουν χρήσιμες συμφωνίες, χωρίς να δείχνουν από μόνες τους τα όρια αυτής της δέσμευσης.
Η ευθύνη για τις επόμενες κινήσεις
Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν αποδεικνύουν ότι η κυβέρνηση αιφνιδιάστηκε ή ότι αγνόησε προειδοποιήσεις. Της επιβάλλουν, όμως, να εξηγήσει τι γνώριζε, ποιες δυνατότητες έβλεπε και πώς αξιολογεί όσα επιχείρησε. Ο πολίτης δεν έχει πρόσβαση στις κλειστές συνομιλίες, ενώ η κυβέρνηση έχει. Η διαφορά αυτή αυξάνει την υποχρέωσή της να λογοδοτήσει, με σεβασμό στην αναγκαία εμπιστευτικότητα.
Μπορεί να ενημερώσει την αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή για τις αντιρρήσεις που συνάντησε, τις εναλλακτικές που εξέτασε και τις δεσμεύσεις που ζήτησε. Μπορεί επίσης να εξηγήσει αν το αποτέλεσμα την οδηγεί σε αλλαγές. Η επίκληση της μυστικότητας των διαπραγματεύσεων δεν θα δικαιολογούσε την αποφυγή ενός τέτοιου απολογισμού. Η εξωτερική πολιτική απαιτεί διακριτικότητα και υπόκειται σε πολιτικό έλεγχο.
Χρειάζεται επίσης να εκτιμηθεί σωστά το μέγεθος κάθε εξέλιξης. Η ανανέωση της UNSMIL δεν ήταν ψηφοφορία για τη νομιμότητα του μνημονίου. Η αποδυνάμωση της ελληνικής πρότασης δεν συνιστά δικαστική κρίση για θαλάσσια δικαιώματα. Πρόκειται για δυσμενές διαπραγματευτικό αποτέλεσμα. Η μεταστροφή της λιβυκής Βουλής μεταβάλλει τις πολιτικές συνθήκες μέσα στη Λιβύη. Η αντιμετώπιση αυτών των εξελίξεων απαιτεί διαφορετικές ενέργειες.
Στη Λιβύη, η ελληνική πρόταση πρέπει να απευθύνεται σε περισσότερους συνομιλητές. Χρειάζεται να εξηγεί τι μπορούν να κερδίσουν από μια σταθερή σχέση με την Ελλάδα. Οικονομικές συνεργασίες και συνεννοήσεις για κοινές προκλήσεις μπορούν να δώσουν περιεχόμενο στον διάλογο, με σαφή όρια ως προς τα ελληνικά δικαιώματα. Στον ΟΗΕ, χρειάζεται δουλειά με χώρες που αντιμετωπίζουν τη λιβυκή κρίση από διαφορετική αφετηρία. Η συζήτηση μαζί τους πρέπει να αρχίζει αρκετά πριν από τη διανομή ενός σχεδίου απόφασης.
Η Αθήνα έχει πλέον δύο δεδομένα στα οποία πρέπει να βασίσει την επόμενη κίνησή της. Περισσότεροι Λίβυοι συνομιλητές στηρίζουν το μνημόνιο. Εταίροι της υπερψήφισαν μια απόφαση από την οποία η ίδια επέλεξε να απόσχει. Η κυβέρνηση οφείλει να παρουσιάσει τι αλλάζει στον σχεδιασμό της. Αν θεωρεί ότι αρκούν οι μέχρι τώρα χειρισμοί, πρέπει να εξηγήσει γιατί περιμένει διαφορετικό αποτέλεσμα.
