Γλυπτά του Παρθενώνα: «Δεν αλλάζουμε τον νόμο του 1963» – Επιμένει η Βρετανία για την επιστροφή τους

Το Λονδίνο αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο μακροχρόνιου δανεισμού, αλλά απορρίπτει τη νομοθετική αλλαγή που θα επέτρεπε τη μόνιμη μεταφορά τους στην Ελλάδα – Η συμφωνία για την Ταπισερί της Μπαγιέ και η νέα έκθεση στη Γερμανία

Η βρετανική κυβέρνηση δεν προτίθεται να τροποποιήσει τον νόμο του 1963 που περιορίζει τη δυνατότητα μόνιμης απομάκρυνσης αντικειμένων από τις συλλογές του Βρετανικού Μουσείου, βάζοντας ουσιαστικά φρένο στην προοπτική οριστικής επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα στην Ελλάδα.

Η νέα τοποθέτηση του Λονδίνου ήρθε την ώρα που η Ταπισερί της Μπαγιέ, ένα σημαντικό έργο της μεσαιωνικής Ευρώπης, εκτίθεται στο Βρετανικό Μουσείο στο πλαίσιο συμφωνίας πολιτιστικής ανταλλαγής με τη Γαλλία. Η περίπτωση αυτή αναζωπυρώνει τη συζήτηση για τη διαφορετική αντιμετώπιση των πολιτιστικών θησαυρών και το αίτημα της Αθήνας για την επανένωση των Γλυπτών.

Η υπουργός Πολιτισμού της Βρετανίας, βαρόνη Τουάικρος, απαντώντας σε σχετική ερώτηση στη Βουλή των Λόρδων, ξεκαθάρισε ότι «δεν υπάρχουν σχέδια για αλλαγή του νόμου». Παράλληλα, αναγνώρισε ότι το Βρετανικό Μουσείο θα μπορούσε να εξετάσει ένα αίτημα δανεισμού από την Ελλάδα, εφόσον υπάρξει σχετική συμφωνία.

Η βρετανική πλευρά αφήνει, επομένως, ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας προσωρινής παραχώρησης των Γλυπτών, χωρίς όμως να συζητά την αλλαγή του καθεστώτος ιδιοκτησίας τους.

Η Ταπισερί της Μπαγιέ στο Λονδίνο

Η περίφημη Ταπισερί της Μπαγιέ βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο από τις 10 Σεπτεμβρίου 2026 και θα παραμείνει εκεί έως τις 11 Ιουλίου 2027. Πρόκειται για την πρώτη παρουσία της στην Αγγλία εδώ και σχεδόν 1.000 χρόνια, στο πλαίσιο συμφωνίας ανάμεσα στη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Η μεταφορά της πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο, με ειδικά σχεδιασμένη κλιματιζόμενη και αντικραδασμική θήκη, αυστηρά μέτρα ασφαλείας και ειδικές διαδικασίες για την προστασία του εύθραυστου υφάσματος.

Το ενδιαφέρον του κοινού ήταν ιδιαίτερα μεγάλο, καθώς περισσότερα από 100.000 εισιτήρια πωλήθηκαν την πρώτη ημέρα διάθεσής τους.

Η Ταπισερί της Μπαγιέ θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα έργα της μεσαιωνικής Ευρώπης. Πρόκειται για κεντημένη σύνθεση μήκους περίπου 70 μέτρων, η οποία δημιουργήθηκε τον 11ο αιώνα και αφηγείται τα γεγονότα που οδήγησαν στη νορμανδική κατάκτηση της Αγγλίας το 1066 και στη Μάχη του Χέιστινγκς.

Μέσα από 58 σκηνές παρουσιάζονται εκατοντάδες ανθρώπινες μορφές, άλογα, πλοία και πολεμικές συγκρούσεις, με κεντρικό πρόσωπο τον Γουλιέλμο, Δούκα της Νορμανδίας, που έμεινε γνωστός ως Γουλιέλμος ο Κατακτητής.

Παράλληλα, αποτελεί σημαντική ιστορική πηγή για την καθημερινότητα του 11ου αιώνα, καθώς αποτυπώνει την ενδυμασία, τα όπλα, τα πλοία και την πολεμική τεχνολογία της εποχής.

Παρότι η ταπισερί βρισκόταν επί αιώνες στη γαλλική πόλη Μπαγιέ, ιστορικοί εκτιμούν ότι πιθανότατα κατασκευάστηκε στην Αγγλία από Άγγλους κεντητές, για λογαριασμό Νορμανδού παραγγελιοδότη. Σήμερα ανήκει στο γαλλικό κράτος και έχει χαρακτηριστεί ιστορικό μνημείο.

Η μεταφορά της στο Λονδίνο πραγματοποιήθηκε με τη ρητή προϋπόθεση ότι θα επιστρέψει στη Γαλλία, ενώ η συμφωνία περιλαμβάνει και ανταλλαγή σημαντικών εκθεμάτων.

Τι παραχωρεί η Βρετανία στη Γαλλία

Στο πλαίσιο της πολιτιστικής συμφωνίας, το Βρετανικό Μουσείο δανείζει στη Γαλλία αντικείμενα από τις συλλογές του, μεταξύ των οποίων ευρήματα από το Σάτον Χου και τα περίφημα πιόνια του Λιούις.

Η συμφωνία παρουσιάστηκε από τις δύο κυβερνήσεις ως παράδειγμα πολιτιστικής συνεργασίας και αμοιβαίας πρόσβασης σε σημαντικά έργα της ευρωπαϊκής ιστορίας.

Η μεταφορά της ταπισερί εντάσσεται στην προσπάθεια ενίσχυσης των γαλλοβρετανικών πολιτιστικών σχέσεων. Η συμφωνία ανακοινώθηκε το 2025, στο πλαίσιο της συνάντησης του Βρετανού πρωθυπουργού Κιρ Στάρμερ με τον Γάλλο πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν.

Το έργο μεταφέρθηκε προσωρινά στην Αγγλία, χωρίς να τεθεί ζήτημα αλλαγής της ιδιοκτησίας του. Αυτή ακριβώς η διάσταση επαναφέρει τη σύγκριση με την υπόθεση των Γλυπτών του Παρθενώνα.

Η «αχτίδα ελπίδας» για τα Γλυπτά του Παρθενώνα

Ο πρόεδρος του Βρετανικού Μουσείου, Τζορτζ Όσμπορν, έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο συμφωνίας με την Ελλάδα, η οποία θα μπορούσε να προβλέπει την παρουσία των Γλυπτών στην Αθήνα για μεγάλο χρονικό διάστημα, με αντάλλαγμα την αποστολή ελληνικών εκθεμάτων στο Λονδίνο.

Από την πλευρά του, ο διευθυντής του μουσείου, Νίκολας Κάλιναν, έχει συνδέσει την επιτυχία της συμφωνίας για την Ταπισερί της Μπαγιέ με την πιθανότητα να υπάρξει πρόοδος και στις συζητήσεις με την Ελλάδα.

Σε δηλώσεις του στους Financial Times, εξέφρασε την ελπίδα ότι η συμφωνία με τη Γαλλία θα μπορούσε να αποτελέσει μια «αχτίδα ελπίδας» για την εξέλιξη του ζητήματος, χωρίς ωστόσο να εξισώνει τις δύο περιπτώσεις.

Το μοντέλο που εξετάζεται θα μπορούσε να περιλαμβάνει την αποστολή τμημάτων των Γλυπτών στην Αθήνα για μακρά χρονική περίοδο, με παράλληλη ανταλλαγή αντικειμένων από ελληνικά μουσεία προς το Βρετανικό Μουσείο.

Για τη βρετανική πλευρά, μια τέτοια λύση θα επέτρεπε την υπέρβαση του σημερινού αδιεξόδου χωρίς να μεταβληθεί το καθεστώς κυριότητας. Η ελληνική θέση, ωστόσο, είναι διαφορετική.

Γιατί η Ελλάδα απορρίπτει τον δανεισμό

Η Αθήνα δεν ζητά τον προσωρινό δανεισμό των Γλυπτών του Παρθενώνα. Το πάγιο αίτημά της είναι η οριστική επιστροφή και επανένωσή τους με το μνημείο από το οποίο αποσπάστηκαν.

Τα Γλυπτά αφαιρέθηκαν στις αρχές του 19ου αιώνα από τον λόρδο Έλγιν, ο οποίος τότε υπηρετούσε ως Βρετανός πρεσβευτής στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η ελληνική πλευρά υποστηρίζει ότι η απομάκρυνσή τους έγινε χωρίς νόμιμη εξουσιοδότηση και υπό συνθήκες ξένης κατοχής.

Σήμερα, μεγάλο μέρος των Γλυπτών βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο, ενώ άλλα τμήματα εκτίθενται στο Μουσείο της Ακρόπολης.

Η διαφορά ανάμεσα στην επιστροφή και τον δανεισμό δεν είναι απλώς ζήτημα διατύπωσης. Μια συμφωνία δανεισμού θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αναγνωρίζει την κυριότητα του Βρετανικού Μουσείου, το οποίο θα παραχωρούσε προσωρινά τα έργα στην Ελλάδα.

Αυτό είναι το ενδεχόμενο που η ελληνική πλευρά δεν επιθυμεί να αποδεχθεί, καθώς θεωρεί ότι θα απομάκρυνε τη συζήτηση από τον βασικό στόχο της επανένωσης του μνημείου.

Ο νόμος του 1963 που περιορίζει την επιστροφή

Στο επίκεντρο της βρετανικής θέσης βρίσκεται ο νόμος British Museum Act του 1963.

Το συγκεκριμένο νομοθετικό πλαίσιο περιορίζει τη δυνατότητα των διοικητών του μουσείου να απομακρύνουν οριστικά αντικείμενα από τις συλλογές του. Προβλέπει συγκεκριμένες εξαιρέσεις, όπως την περίπτωση διπλών αντικειμένων ή έργων που δεν είναι κατάλληλα για διατήρηση.

Η βρετανική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η διαχείριση και η φροντίδα των Γλυπτών αποτελούν αρμοδιότητα των επιτρόπων του Βρετανικού Μουσείου, οι οποίοι οφείλουν να ενεργούν σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία.

Η πρόσφατη απάντηση της υπουργού Πολιτισμού στη Βουλή των Λόρδων επιβεβαίωσε ότι δεν υπάρχει πρόθεση τροποποίησης του νόμου, ώστε να καταστεί δυνατή η μόνιμη μεταφορά των Γλυπτών στην Ελλάδα.

Την ίδια στιγμή, η κυβέρνηση δηλώνει ότι χαιρετίζει τις συζητήσεις μεταξύ του Βρετανικού Μουσείου και των Ελλήνων υπουργών για μια πιθανή συμφωνία δανεισμού.

Η διπλωματική κρίση με τον Ρίσι Σούνακ το 2023

Η διαφωνία για τα Γλυπτά είχε προκαλέσει έντονη διπλωματική αντιπαράθεση μεταξύ Αθήνας και Λονδίνου τον Νοέμβριο του 2023.

Τότε, ο Βρετανός πρωθυπουργός Ρίσι Σούνακ ακύρωσε την προγραμματισμένη συνάντησή του με τον Κυριάκο Μητσοτάκη, λίγες ώρες πριν από την πραγματοποίησή της.

Η απόφαση ήρθε μετά τις δημόσιες αναφορές του Έλληνα πρωθυπουργού στην ανάγκη επιστροφής των Γλυπτών, σε συνέντευξή του στο BBC. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης είχε παρομοιάσει την κατάσταση με το να κόβεται η Μόνα Λίζα στα δύο και να εκτίθενται τα κομμάτια της σε διαφορετικά μουσεία.

Η βρετανική πλευρά υποστήριξε ότι είχαν προηγηθεί διαβεβαιώσεις πως το ζήτημα δεν θα κυριαρχούσε στη συνάντηση, ενώ η Αθήνα αρνήθηκε ότι είχε δεσμευτεί να μην αναφερθεί δημόσια στο θέμα.

Η ακύρωση προκάλεσε αντιδράσεις στην Ελλάδα και ανέδειξε την ευαισθησία του ζητήματος στις διμερείς σχέσεις.

Η έκθεση στη Γερμανία με τα θραύσματα του Παρθενώνα

Μια ακόμη εξέλιξη που επαναφέρει στο προσκήνιο τη διασπορά των Γλυπτών σε διαφορετικές χώρες είναι η έκθεση που ετοιμάζει το μουσείο Liebieghaus στη Φρανκφούρτη.

Η έκθεση με τίτλο «Athena, the Stage is Yours: The Parthenon Puzzle» θα πραγματοποιηθεί από τις 18 Νοεμβρίου 2026 έως τις 25 Ιουλίου 2027. Στόχος της είναι η ανασύνθεση του ανατολικού αετώματος του Παρθενώνα, αξιοποιώντας πολυετή αρχαιολογική έρευνα και σύγχρονες τεχνολογίες.

Η ερευνητική ομάδα, υπό τον αρχαιολόγο Βίντσεντς Μπρίνκμαν, μελέτησε περίπου 60 σωζόμενα θραύσματα και χρησιμοποίησε, μεταξύ άλλων, τρισδιάστατες σαρώσεις για να προτείνει μια επιστημονικά τεκμηριωμένη ανασύνθεση του γλυπτού συνόλου.

Στην έκθεση θα παρουσιαστούν και σημαντικά αντικείμενα που θα δανείσει το Βρετανικό Μουσείο. Η παρουσία τους αναδεικνύει ότι τμήματα του ίδιου μνημείου εξακολουθούν να βρίσκονται διασκορπισμένα σε διαφορετικές χώρες.

Παράλληλα, η συζήτηση για τη συμμετοχή ελληνικών θραυσμάτων και τους όρους της συνεκθεσής τους με έργα που βρίσκονται στο Λονδίνο έχει προκαλέσει αντιδράσεις στην Ελλάδα. Η ελληνική πλευρά επιμένει ότι η υπόθεση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια απλή πολιτιστική ανταλλαγή, καθώς αφορά την επανένωση ενός ενιαίου μνημείου.

Δύο διαφορετικές υποθέσεις, ένα κοινό ερώτημα

Η Ταπισερί της Μπαγιέ και τα Γλυπτά του Παρθενώνα δεν αποτελούν αντίστοιχες περιπτώσεις. Η πρώτη ανήκει στο γαλλικό κράτος και μεταφέρθηκε προσωρινά στη Βρετανία με τη συγκατάθεση της χώρας στην οποία ανήκει, στο πλαίσιο μιας συμφωνίας αμοιβαίων δανεισμών.

Στην περίπτωση των Γλυπτών, αντίθετα, η κυριότητα και οι συνθήκες της ιστορικής απομάκρυνσής τους αποτελούν τον πυρήνα μιας διαφωνίας που παραμένει ανοιχτή εδώ και δεκαετίες.

Η νέα δήλωση της βρετανικής κυβέρνησης δείχνει ότι το Λονδίνο είναι διατεθειμένο να συζητήσει μια προσωρινή λύση μέσω δανεισμού, αλλά δεν προτίθεται να προχωρήσει σε νομοθετική αλλαγή που θα άνοιγε τον δρόμο για την οριστική επιστροφή των Γλυπτών στην Ελλάδα.