Chatbots Τεχνητής Νοημοσύνης: Θεραπεία ή Παγίδα Μοναξιάς;

Τα συστήματα chatbot τεχνητής νοημοσύνης, όπως τα ChatGPT, Claude και Copilot, χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο ως έμπιστοι της επιλογής.

Αυτό το γεγονός αποτελεί για κάποιους έναν θετικό εκδημοκρατισμό της συναισθηματικής υποστήριξης αλλά για τους πιο παραδοσιακούς  έναν αυξανόμενο κίνδυνο για ψυχολογικές βλάβες, κυρίως όσον αφορά την κοινωνική απομόνωση και τη μοναξιά.

Το 2023, η μοναξιά κηρύχθηκε επίσημα στις ΗΠΑ ως επιδημία και πρόβλημα δημόσιας υγείας.

Η μοναξιά συνδέεται με αύξηση κατά 26% των πρόωρων θανάτων, με τις συνολικές επιπτώσεις στην υγεία να παρομοιάζονται με το κάπνισμα 15 τσιγάρων την ημέρα.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, σχεδόν οι μισοί ενήλικες (25,9 εκατομμύρια) αναφέρουν ότι αισθάνονται μοναξιά, ενώ περίπου 1 στους 10 βιώνει χρόνια μοναξιά.

Αν και πολλές μελέτες εστιάζουν στους ηλικιωμένους, επηρεάζονται και οι νεότεροι: ο κίνδυνος μοναξιάς είναι ιδιαίτερα υψηλός στα άτομα ηλικίας 16-24 ετών.

Μάλιστα, τα άτομα αυτής της ηλικιακής ομάδας υπέστησαν υψηλότερο κόστος υγειονομικής περίθαλψης λόγω μοναξιάς από ό,τι τα άτομα ηλικίας 25-49 ετών.

Σε αυτό το πλαίσιο, υπάρχει ένα αυξανόμενο χάσμα μεταξύ της ζήτησης και της παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας, με το ένα τρίτο των ατόμων στην Αγγλία να περιμένουν τρεις μήνες ή περισσότερο για πρόσβαση σε υπηρεσίες.

Δεδομένων αυτών των τάσεων, δεν είναι περίεργο που πολλοί αναζητούν εναλλακτικές πηγές συντροφιάς. Το ChatGPT, για παράδειγμα, έχει περίπου 810 εκατομμύρια εβδομαδιαίους ενεργούς χρήστες παγκοσμίως, με τη θεραπεία και τη συντροφικότητα να είναι κορυφαίοι λόγοι χρήσης.

Η συνομιλιακή ευχέρεια και η προσαρμοστικότητα των chatbots, τα οποία μοντελοποιούν τη φυσική γλώσσα με βάση τεράστιους όγκους δεδομένων, τα καθιστούν πολλά υποσχόμενα για ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις. Μια τυχαιοποιημένη δοκιμή σε γεννητικό chatbot διαπίστωσε μειωμένα συμπτώματα μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής και αγχώδους διαταραχής.

Ωστόσο, η εικόνα γίνεται περίπλοκη στην μακροπρόθεσμη, πραγματική χρήση των chatbots γενικού σκοπού.

Μια μελέτη διαπίστωσε ότι οι συμμετέχοντες που κατέγραψαν τη μεγαλύτερη χρήση chatbot βίωσαν μεγαλύτερη μοναξιά και κοινωνικοποιήθηκαν λιγότερο με ανθρώπους.

Η συναισθηματική εξάρτηση ήταν μεγαλύτερη σε όσους είχαν ισχυρότερες τάσεις προσκόλλησης και υψηλότερη εμπιστοσύνη στο chatbot.

Αναγνωρίζεται ένας αναδυόμενος παράγοντας κινδύνου: η ευχέρεια συνομιλίας μπορεί να οδηγήσει τους χρήστες να αναπτύξουν ανθρωπομορφικές αντιλήψεις και να δημιουργήσουν οιονεί προσωπικές σχέσεις.

Μεταξύ των εφήβων, το ένα τρίτο χρησιμοποιεί συντρόφους Τεχνητής Νοημοσύνης  για κοινωνική αλληλεπίδραση.

Μάλιστα ο ένας στους τρεις δηλώνει ότι θα επέλεγε τους συντρόφους Τεχνητής Νοημοσύνης  αντί για ανθρώπους για σοβαρές συνομιλίες.

Σε αντίθεση με τις ανθρώπινες σχέσεις, τα chatbots προσφέρουν απεριόριστη διαθεσιμότητα και υπομονή και είναι απίθανο να παρουσιάσουν προκλητικές αντιπαραβολές.

Ως εκ τούτου, υπάρχει η ανησυχητική πιθανότητα να παρατηρηθεί μια γενιά που μαθαίνει να δημιουργεί συναισθηματικούς δεσμούς με οντότητες οι οποίες δεν διαθέτουν ικανότητες για ενσυναίσθηση, φροντίδα και σχεσιακή εναρμόνιση όπως οι άνθρωποι.

Φαίνεται συνετό να εξετάζεται η προβληματική χρήση των chatbot ως νέος περιβαλλοντικός παράγοντας κινδύνου κατά την αξιολόγηση ενός ασθενούς με διαταραχή της ψυχικής κατάστασης. Οι κλινικοί γιατροί θα πρέπει να αξιολογούν τα μοτίβα καταναγκαστικής χρήσης, την εξάρτηση (άγχος για την απουσία) και την συναισθηματική προσκόλληση.

Τέλος, απαιτούνται εμπειρικές μελέτες για τον χαρακτηρισμό των κινδύνων και την ανάπτυξη κλινικών ικανοτήτων. Εν τω μεταξύ, η εστίαση πρέπει να παραμείνει στην αξιοποίηση στρατηγικών βασισμένων σε αποδείξεις για τη μείωση της κοινωνικής απομόνωσης, όπως η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία, η κοινωνική συνταγογράφηση και η προώθηση ομαδικών παρεμβάσεων στη φύση.