ΑΓΙΟΣ ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ: ΤΟ ΑΝΑΤΡΕΠΤΙΚΟ ΚΗΡΥΓΜΑ ΤΟΥ ΓΙΑ ΠΙΣΤΗ, ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ

Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, ο μεγάλος ιεραπόστολος και διδάχος του Γένους, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της Ορθόδοξης Εκκλησίας κατά τους δύσκολους χρόνους της Τουρκοκρατίας. Η δράση του δεν περιορίστηκε στην ανανέωση της πνευματικής ζωής, αλλά επεκτάθηκε σε ζητήματα παιδείας, κοινωνικής ευθύνης, οικογενειακής ζωής και ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Μέσα από το απλό και άμεσο κήρυγμά του ανέδειξε μια μορφή «προοδευτικότητας» βαθιά ριζωμένη στην παράδοση της Εκκλησίας.

Η λέξη «προοδευτικότητα» χρειάζεται προσοχή όταν χρησιμοποιείται για έναν άγιο του 18ου αιώνα. Δεν θα ήταν ιστορικά ακριβές να μεταφέρουμε σύγχρονες πολιτικές ή κοινωνικές αντιλήψεις στην εποχή του. Μπορούμε όμως να μιλήσουμε για προοδευτικό πνεύμα με την έννοια της προσπάθειάς του να υπερβεί την αμάθεια, την κοινωνική αδικία, τις προκαταλήψεις και την πνευματική αδιαφορία, οδηγώντας τον άνθρωπο σε ζωή φωτισμένη από το Ευαγγέλιο.

Η παιδεία ως ανάγκη και δικαίωμα

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα στοιχεία της δράσης του ήταν η ιδιαίτερη έμφαση στην παιδεία. Περιόδευσε σε περιοχές όπου η έλλειψη σχολείων και η αμάθεια αποτελούσαν σοβαρά προβλήματα και ενθάρρυνε τους ανθρώπους να ιδρύουν και να στηρίζουν σχολεία.

Για τον Άγιο Κοσμά η μόρφωση δεν ήταν πολυτέλεια ούτε προνόμιο λίγων. Ήταν μέσο πνευματικής αφύπνισης και ελευθερίας. Η γνώση των Γραμμάτων βοηθούσε τον άνθρωπο να κατανοήσει καλύτερα την πίστη του, να διακρίνει την αλήθεια από την πλάνη και να αντιμετωπίσει την άγνοια που γεννά φόβο και εξάρτηση.

Η παιδευτική του προσπάθεια δεν ήταν αποκομμένη από την εκκλησιαστική ζωή. Η παιδεία δεν αποτελούσε αυτοσκοπό. Ο άνθρωπος καλείται να καλλιεργεί τόσο τον νου όσο και την καρδιά. Η αληθινή μόρφωση οδηγεί στη σοφία όταν συνοδεύεται από ήθος, αγάπη και σεβασμό προς τον συνάνθρωπο.

Ένα κήρυγμα απλό και κατανοητό

Η προοδευτικότητα του Αγίου φαίνεται και στον τρόπο με τον οποίο κήρυττε. Δεν απευθυνόταν σε έναν μικρό κύκλο μορφωμένων, αλλά σε ολόκληρο τον λαό. Χρησιμοποιούσε απλή γλώσσα, παραδείγματα από την καθημερινότητα και εικόνες κατανοητές ακόμη και στους αγράμματους ακροατές.

Αυτή η επιλογή αποτελούσε βαθιά ποιμαντική στάση. Το Ευαγγέλιο δεν ανήκει σε μια μορφωμένη ελίτ. Το μήνυμα του Χριστού απευθύνεται σε κάθε άνθρωπο, ανεξάρτητα από κοινωνική θέση, οικονομική κατάσταση ή μορφωτικό επίπεδο.

Το κήρυγμά του ήταν άμεσο, συγκεκριμένο και πρακτικό. Δεν περιοριζόταν σε θεωρητικές διατυπώσεις, αλλά συνδεόταν με τον τρόπο ζωής. Η πίστη έπρεπε να μεταμορφώνει την καθημερινότητα και να γίνεται αγάπη, δικαιοσύνη, εγκράτεια και υπευθυνότητα.

Η αξία του ανθρώπινου προσώπου

Στον πυρήνα της διδασκαλίας του βρίσκεται η βαθιά χριστιανική αντίληψη για την αξία κάθε ανθρώπου. Ο άνθρωπος δεν αξιολογείται με βάση τον πλούτο, την κοινωνική θέση ή την καταγωγή, αλλά ως πρόσωπο πλασμένο κατ’ εικόνα Θεού.

Από αυτή την αντίληψη πηγάζει και η αυστηρή κριτική του στην αδικία, την εκμετάλλευση και την πλεονεξία. Στηλίτευε την αδιαφορία των ισχυρών απέναντι στους αδύναμους και καλούσε σε έμπρακτη αγάπη και αλληλεγγύη.

Η πίστη έχει κοινωνικές συνέπειες. Ο χριστιανός καλείται να ενδιαφέρεται για τον διπλανό του, να μην εκμεταλλεύεται την ανάγκη του άλλου και να χρησιμοποιεί τα αγαθά με υπευθυνότητα.

Η θέση της γυναίκας και η οικογενειακή ζωή

Ο Άγιος Κοσμάς αναφερόταν συχνά στην οικογένεια, στην ανατροφή των παιδιών και στην ανάγκη σεβασμού και τάξης. Ιδιαίτερη σημασία είχε η επιμονή του στην καλλιέργεια και μόρφωση των νέων.

Η προσέγγισή του πρέπει να διαβάζεται μέσα στο ιστορικό πλαίσιο του 18ου αιώνα. Παρ’ όλα αυτά, η έμφαση στην πνευματική καλλιέργεια και στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια αναδεικνύει ένα βασικό στοιχείο της ποιμαντικής του: κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να εγκαταλείπεται στην άγνοια.

Η τραγική θέση της γυναίκας στην υπόδουλη ελληνική κοινωνία αποτελούσε γι’ αυτόν όνειδος και σοβαρή παράβαση των αρχών της χριστιανικής πίστης στην ισότητα των ανθρώπων. Συμβούλευε να σπουδάζουν και οι θυγατέρες, όπως και οι γιοί, και τόνιζε την ανάγκη οι άνδρες να σέβονται τις γυναίκες τους, φέρνοντας παραδείγματα από ζευγάρια Αγίων.

Η κριτική στην κοινωνική και οικονομική αδικία

Ο Άγιος δεν φοβήθηκε να μιλήσει για δύσκολα κοινωνικά ζητήματα. Έλεγχε την πλεονεξία, την αισχροκέρδεια και την καταπίεση των φτωχών. Καλούσε τους ανθρώπους να μην κάνουν το χρήμα κριτήριο της ζωής τους και να θυμούνται ότι ο πλούτος έχει νόημα μόνο όταν γίνεται αφορμή προσφοράς.

Η στάση αυτή είναι καρπός της ευαγγελικής αντίληψης για τα υλικά αγαθά. Η περιουσία δεν είναι αυτοσκοπός και ο συνάνθρωπος δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μέσο προσωπικού κέρδους.

Σε μια εποχή όπου η επιτυχία συχνά μετριέται με την κατανάλωση και την οικονομική ισχύ, η φωνή του θυμίζει ότι η αξία του ανθρώπου δεν βρίσκεται σε όσα κατέχει, αλλά σε αυτό που είναι ενώπιον του Θεού και στον τρόπο με τον οποίο αγαπά τον συνάνθρωπό του.

Προοδευτικότητα χωρίς αποκοπή από την Παράδοση

Το σημαντικότερο μάθημα από το παράδειγμα του Αγίου Κοσμά είναι ότι η αληθινή ανανέωση δεν προϋποθέτει την εγκατάλειψη της παράδοσης. Υπήρξε βαθιά παραδοσιακός και ταυτόχρονα εξαιρετικά δυναμικός και ανανεωτικός στην ποιμαντική του δράση.

Δεν προσπάθησε να δημιουργήσει ένα νέο Ευαγγέλιο. Προσπάθησε να κάνει το Ευαγγέλιο κατανοητό και ζωντανό για τους ανθρώπους της εποχής του. Η προοδευτικότητα δεν βρίσκεται στην άρνηση της παράδοσης, αλλά στην ικανότητα να μεταδίδεται η διαχρονική αλήθεια με τρόπο που να απαντά στις πραγματικές ανάγκες κάθε εποχής.

Αυτό αποτελεί μεγάλη πρόκληση και για το σύγχρονο εκκλησιαστικό κήρυγμα: η Εκκλησία καλείται να παραμένει πιστή στην αποστολική και πατερική παράδοση, χωρίς να φοβάται να συνομιλεί με τα ερωτήματα του σύγχρονου ανθρώπου.

Το μήνυμα του Αγίου Κοσμά σήμερα

Περισσότερο από δύο αιώνες μετά το μαρτύριό του, ο Άγιος Κοσμάς εξακολουθεί να μιλά στον άνθρωπο. Όχι επειδή οι ιστορικές συνθήκες είναι ίδιες, αλλά επειδή τα βασικά ανθρώπινα προβλήματα παραμένουν: η αδικία, η πλεονεξία, η αμάθεια, η απομόνωση, η αδιαφορία για τον συνάνθρωπο και η αναζήτηση νοήματος.

Η επικαιρότητά του δεν βρίσκεται στην προσπάθεια να τον παρουσιάσουμε ως «σύγχρονο» με τους σημερινούς όρους. Βρίσκεται στο ότι, παραμένοντας πιστός στην Ορθόδοξη πίστη και στην παράδοση, μπόρεσε να απαντήσει με τόλμη στις ανάγκες της δικής του εποχής.

Το παράδειγμά του υπενθυμίζει ότι το εκκλησιαστικό κήρυγμα δεν πρέπει να φοβάται τα πραγματικά προβλήματα του ανθρώπου. Χρειάζεται λόγο αληθινό, κατανοητό και ποιμαντικό· λόγο που να συνδέει την πίστη με τη ζωή και τη θεολογία με την καθημερινή πράξη.

Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός υπήρξε ανανεωτής χωρίς να είναι αποδομητής της παράδοσης, άνθρωπος που κοίταξε μπροστά χωρίς να ξεχάσει τις ρίζες του. Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη μορφή προοδευτικότητας που μπορεί να προσφέρει η Εκκλησία: όχι την άκριτη υιοθέτηση κάθε νέου, αλλά τη δημιουργική και θαρραλέα παρουσία του αιώνιου Ευαγγελίου μέσα σε κάθε νέα εποχή.

ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟ ΑΡΘΡΟ

Παναγία Σουμελά.Ρίγη συγκίνησης στη Θεία Λειτουργία.