Ο σκιώδης πόλεμος μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ

Με φόντο τις επιθέσεις της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου, οι ισραηλοτουρκικές σχέσεις έφτασαν σε νέο χαμηλό επίπεδο. Και τα δύο κυβερνώντα κόμματα στο Ισραήλ και την Τουρκία βρίσκονται σήμερα σε διπλωματική σύγκρουση που έχει εμπλέξει όχι μόνο τη Μέση Ανατολή αλλά και τη Μεσόγειο.

Στις αρχές Δεκεμβρίου του 2024 σημειώθηκε η πτώση του καθεστώτος του Μπασάρ αλ Άσαντ στη Συρία,φέρνοντας την Τουρκία και το Ισραήλ πιο κοντά σε μια σκιώδη σύγκρουση για την περιφερειακή ηγεμονία. Αν και οι εντάσεις μεταξύ της τουρκικής και της ισραηλινής κυβέρνησης είναι υψηλές, το ερώτημα παραμένει αν η διαμάχη μπορεί να επιλυθεί με διαμεσολάβηση ή αν οι δύο χώρες βρίσκονται πραγματικά σε πορεία σύγκρουσης.

Περιφερειακή επαναφορά κατά τη διάρκεια του πολέμου Ισραήλ-Χαμάς

Μετά την τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου, το Ισραήλ εισέβαλε στη Λωρίδα της Γάζας για να υποβαθμίσει τις δυνατότητες της μαχητικής ομάδας. Ο πόλεμος είναι ενταγμένος σε διαμάχες και ποικίλους τύπους πόλωσης στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, κάτι που εκμεταλλεύτηκε η τουρκική κυβέρνηση. Το κυβερνών κόμμα AKP, με επικεφαλής τον πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, διαθέτει μια φιλοϊσλαμιστική και νεο-οθωμανική ιδεολογία που προωθεί στενές σχέσεις με τη Χαμάς και το Κατάρ.

Κατά τη διάρκεια του πολέμου, η τουρκική κυβέρνηση έχει δεχθεί πυρά για την ηθική υποστήριξη της Χαμάς, μαζί με αντικρουόμενες αναφορές ότι ορισμένοι διοικητές της οργάνωσης βρίσκονται στην Τουρκία. Ταυτόχρονα, η Τουρκία πρωτοστατεί στην καταδίκη της συμπεριφοράς του Ισραήλ κατά τη διάρκεια του πολέμου, συμμετέχοντας στην εν εξελίξει υπόθεση του Διεθνούς Δικαστηρίου εναντίον του τελευταίου, διακόπτοντας τις εμπορικές σχέσεις, και απειλώντας με άμεση δράση σε περίπτωση εισβολής του Ισραήλ στο Λίβανο, κάτι που δεν έγινε ποτέ.

Η πτώση του Άσαντ και το παρασκήνιο των εντάσεων στη Συρία

Στα τέλη Νοεμβρίου του 2024, οι συριακές ομάδες ανταρτών υπό την ηγεσία της Tahrir al-Sham (HTS) εξαπέλυσαν αιφνιδιαστική επίθεση αστραπή κατά του καθεστώτος Άσαντ, ο στρατός του οποίου γρήγορα αποσυντέθηκε και κατέρρευσε χωρίς επαρκή υποστήριξη από τη Ρωσία, το Ιράν και τη Χεζμπολάχ.

Οι μυστικές υπηρεσίες της Τουρκίας συμμετείχαν στις προετοιμασίες της επίθεσης, καθώς η Άγκυρα είχε βαρεθεί την έλλειψη διαπραγματεύσεων με τον Άσαντ, ο οποίος αρνήθηκε να προβεί σε ασφαλή επιστροφή των Σύρων προσφύγων. Η μεταβατική κυβέρνηση υπό την ηγεσία της HTS τώρα έχει προχωρήσει στην εξομάλυνση των σχέσεων με την Τουρκία μέσω της ανοικοδόμησης, της ενέργειας και της πιθανής αμυντικής συνεργασίας.

Το Ισραήλ κινήθηκε αμέσως για να καταλάβει το όρος Ερμών της Συρίας . Οι IDF ξεκίνησαν επίσης μια μεγάλη εκστρατεία βομβαρδισμών κατά του εναπομείναντος εξοπλισμού του συριακού στρατού, ο οποίος η ισραηλινή κυβέρνηση ισχυρίστηκε ότι αποτελούσε σημαντική απειλή για την ασφάλεια. Στη βόρεια Συρία, ο υποστηριζόμενος από την Τουρκία Συριακός Εθνικός Στρατός (SNA) συνεχίζει να εξαπολύει επιχειρήσεις εναντίον των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων (SDF), των οποίων ηγούνται Κούρδοι παραστρατιωτικοί που έχουν χαρακτηριστεί ως τρομοκρατικές οργανώσεις από την Τουρκία.

Τόσο το Ισραήλ όσο και η Τουρκία έχουν καταδικάσει η μία την άλλη για την αντίστοιχη επιθετικότητά τους στη Συρία. Η τουρκική κυβέρνηση στοχεύει να διαλύσει τις SDF και να δημιουργήσει ένα μαξιλάρι κατά των κουρδικών δυνάμεων στον Βορρά, ενώ το Ισραήλ προσπαθεί να εμποδίσει τα όπλα του πρώην καθεστώτος να πέσουν στα χέρια της HTS, δημιουργώντας παράλληλα ένα νέο μαξιλάρι στον Νότο.

Τα ισραηλινά χτυπήματα κατά των περιουσιακών στοιχείων της νέας συριακής κυβέρνησης θα μπορούσαν να είναι παιχνίδι στα χέρια του Ερντογάν, καθώς παρουσιάζει τον εαυτό του ως «ηγέτη του μουσουλμανικού κόσμου» . Εάν η νέα μεταβατική κυβέρνηση υπό την ηγεσία της HTS ζητήσει πλήρη τουρκική στρατιωτική υποστήριξη, η Άγκυρα θα αντικαταστήσει ουσιαστικά τη Χεζμπολάχ και το Σώμα των Ιρανών Φρουρών της Επανάστασης ως την τελευταία απειλή στα σύνορα του Ισραήλ.

Ένας βαθμός σιωπηλής συνεργασίας

Αν και οι ισραηλινοτουρκικές σχέσεις συνεχίζουν να υποχωρούν, με το ΑΚΡ να τοποθετείται παρασκηνιακά ως μελλοντικός απελευθερωτής της Παλαιστίνης, εξακολουθεί να υπάρχει ένας βαθμός συνεργασίας μεταξύ των δύο περιφερειακών δυνάμεων.

Στα τέλη Νοεμβρίου 2024, το Middle East Eye ανέφερε σχετικά με την παρακολούθηση φορτίων μέσω δορυφορικών εικόνων που δείχνουν αποστολές αργού πετρελαίου προς το Ισραήλ προερχόμενες από το Αζερμπαϊτζάν που παραδίδει η Τουρκία. Το αργό πετρέλαιο παραδίδεται μέσω του αγωγού Μπακού-Τιφλίδα-Τζεϊχάν και αποστέλλεται μέσω του λιμανιού του τελευταίου στο Άσκελον του Ισραήλ.

Ταυτόχρονα, το Αζερμπαϊτζάν χρησιμοποιεί τον τουρκικό εναέριο χώρο για να φτάσει στο αεροδρόμιο Ovda του Ισραήλ, το οποίο χρησιμοποιείται είτε για την εισαγωγή είτε για την εξαγωγή όπλων και υλικοτεχνικής υποδομής. Το Αζερμπαϊτζάν είναι στενά συνδεδεμένο τόσο με την Τουρκία όσο και με το Ισραήλ. Επιτρέποντας στα βαρέα αεροσκάφη του Αζερμπαϊτζάν να περάσουν από τον τουρκικό εναέριο χώρο, ο Ερντογάν αναγνωρίζει σιωπηλά ότι επιθυμεί να διατηρήσει μια τέτοια συμμαχία για περαιτέρω σκοπούς.

Αποφυγή άμεσης σύγκρουσης

Παρά την αυξανόμενη σύγκρουση του Ισραήλ και της Τουρκίας, μπορούν να ληφθούν διάφορα μέτρα για να αποφευχθεί η σύγκρουση των δύο περιφερειακών δυνάμεων. Η κυβέρνηση Τραμπ, γνωστή για τη σταθερή της στάση στη Μέση Ανατολή, επαίνεσε πρόσφατα τον Ερντογάν. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα προσπαθήσουν να μειώσουν τις εντάσεις μεταξύ των δύο βασικών περιφερειακών εταίρων.

Μια ανοικτή γραμμή αποκλιμάκωσης πάνω από τη Συρία, παρόμοια με αυτή που δημιούργησαν η Αμερική και η Ρωσία, θα μπορούσε να μετριάσει τα περιστατικά και τις άμεσες συγκρούσεις μεταξύ του τουρκικού στρατού και των ισραηλινών αμυντικών δυνάμεων. Ο Τραμπ θα μπορούσε επίσης να φιλοξενήσει τους υπουργούς Εξωτερικών της Τουρκίας και του Ισραήλ στην Ουάσινγκτον για να προσπαθήσει να εξομαλύνει τις σχέσεις με τις δύο χώρες.

Οι δύο περιφερειακές δυνάμεις, το Ισραήλ και η Τουρκία, κέρδισαν πάρα πολύ από τον αποδεκατισμό του άξονα υπό την ηγεσία του Ιράν, ιδίως στη Συρία. Παρόλα αυτά, και οι δύο χώρες θα χρειαστούν έναν μηχανισμό αποκλιμάκωσης και ένα διάλογο για να αποφύγουν μια μελλοντική σύγκρουση. Παρά τις διαφορές τους, η διεθνής διαμεσολάβηση, ιδίως από τις Ηνωμένες Πολιτείες, θα μπορούσε να κρατήσει τις ισραηλινές και τουρκικές κυβερνήσεις σε απόσταση σε μια ταλαιπωρημένη, κουρασμένη από τον πόλεμο Μέση Ανατολή.

Πηγή fpif.org