Βέργα αντί για μάθημα: Η σκληρή ιστορία των σχολικών τιμωριών
Όταν το μάθημα γινόταν φόβος: Βέργα, φάλαγγας και διαπόμπευση στα σχολεία του παρελθόντος
Μαρτυρίες και λογοτεχνικές αφηγήσεις φωτίζουν τη σκληρή πλευρά της σχολικής ζωής στο Βυζάντιο και στην Τουρκοκρατία — και τη διαμαρτυρία του Ξενόπουλου το 1920 απέναντι στην επιβίωση τέτοιων πρακτικών.
Πίσω από τη φράση «Ο μη δαρείς ου παιδεύεται» βρίσκεται μια αντίληψη που συνέδεε τη μάθηση με τον πόνο και την υπακοή με τον φόβο. Η βέργα, οι σωματικές ποινές και η δημόσια ταπείνωση εμφανίζονται σε αναφορές για τη σχολική ζωή παλαιότερων εποχών., στα ελληνικά σχολεία της οθωμανικής περιόδου οι συνθήκες διέφεραν από περιοχή σε περιοχή. Η επιβολή τιμωριών εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τον δάσκαλο, ενώ δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί πόσο συχνά εφαρμοζόταν κάθε πρακτική.
Η τιμωρία μπροστά σε ολόκληρη την τάξη
Οι περιγραφές περιλαμβάνουν χτυπήματα με βέργα, λουρί ή σχοινί, γονάτισμα και παρατεταμένη ορθοστασία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η σωματική ποινή συνδυαζόταν με διαπόμπευση ενώπιον των συμμαθητών.
Ιδιαίτερα σκληρός ήταν ο φάλαγγας ή φέλεκας, που περιλάμβανε ακινητοποίηση των ποδιών και χτυπήματα στα πέλματα.
Ο Αδαμάντιος Κοραής περιέγραψε τη δική του σχολική εμπειρία στη Σμύρνη με τη χαρακτηριστική φράση: «διδασκαλίαν πολλά πτωχήν, συνοδευμένην με ραβδισμόν πλουσιοπάροχον».
Όταν τα παιδιά αποστρέφονταν τα γράμματα
Στα Διηγήματα του μικρού σκολειού, ο Χρήστος Χρηστοβασίλης αποτυπώνει τον τρόμο ενός μαθητή που αδυνατεί να απαντήσει σε μια ερώτηση για την αλφαβήτα. Η αφήγηση δείχνει τον φόβο να παραλύει το παιδί και την τιμωρία να εμπλέκει αναγκαστικά ολόκληρη την τάξη.
Στον Πατούχα του Ιωάννη Κονδυλάκη, ο μικρός Μανώλης αντιδρά στη βία του σχολείου και τελικά δραπετεύει από αυτό.
Οι λογοτεχνικές αυτές σκηνές δεν αποτελούν καταγραφή όλων των σχολείων της εποχής. Αποτυπώνουν, όμως, εμπειρίες και αντιλήψεις που συνδέουν τη σχολική τιμωρία με την ταπείνωση και την αποστροφή προς τη μάθηση.
Η διαμαρτυρία του Ξενόπουλου το 1920
Στις 23 Μαΐου 1920, στη Διάπλαση των Παίδων, ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, με την υπογραφή «ΦΑΙΔΩΝ», δημοσίευσε κείμενο με τίτλο «Μεσαιωνικές βαρβαρότητες».
Αφορμή αποτέλεσε το βιβλίο του Φαίδωνα Κουκουλέ Εκ του βίου των Βυζαντινών. Ο Ξενόπουλος συνέδεσε τις παλιότερες περιγραφές με τιμωρίες που επιβίωναν στον δικό του καιρό και υπερασπίστηκε τη δυνατότητα εκπαίδευσης χωρίς ξύλο.
Απευθυνόμενος στους μικρούς αναγνώστες, τους καλούσε να θυμηθούν αυτή τη θέση όταν θα μεγάλωναν και θα γίνονταν οι ίδιοι παιδαγωγοί.





