Πλημμύρα του Αγίου Φιλίππου: Η τραγωδία του 1896 που άφησε πίσω της 62 νεκρούς

130 χρόνια από μία από τις φονικότερες φυσικές καταστροφές στην ιστορία της Αττικής – Οι περιοχές που βυθίστηκαν στα νερά και οι προειδοποιήσεις που άργησαν να γίνουν έργα

Στις 14 Νοεμβρίου 1896, ανήμερα της εορτής του Αγίου Φιλίππου, η Αθήνα και ο Πειραιάς έζησαν μία από τις μεγαλύτερες πλημμυρικές καταστροφές στην ιστορία τους. Ισχυρές βροχοπτώσεις μετέτρεψαν δρόμους σε ορμητικούς χειμάρρους, παρέσυραν κατοικίες και προκάλεσαν τον θάνατο 62 ανθρώπων.

Πίσω από την τραγωδία βρίσκονταν τόσο η ένταση του καιρικού φαινομένου όσο και οι σοβαρές ελλείψεις στις υποδομές και στον πολεοδομικό σχεδιασμό της εποχής. Τα γεγονότα εκείνης της ημέρας εξακολουθούν, σχεδόν 130 χρόνια αργότερα, να αποτελούν μια υπενθύμιση για τους κινδύνους που δημιουργεί η ανεπαρκής αντιπλημμυρική προστασία.

Σύμφωνα με τα ιστορικά μετεωρολογικά στοιχεία του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, μέσα σε μόλις 11 ώρες και 40 λεπτά καταγράφηκαν 150,2 χιλιοστά βροχής. Η ποσότητα ήταν ιδιαίτερα μεγάλη για μια πόλη που διέθετε τότε περιορισμένες υποδομές αποχέτευσης, χωματόδρομους και πολλές πρόχειρες κατασκευές.

Ο Ιλισός και ο Κηφισός υπερχείλισαν

Οι μεγάλες ποσότητες νερού οδήγησαν στην υπερχείλιση του Ιλισού και του Κηφισού, με αποτέλεσμα να πλημμυρίσουν εκτεταμένες περιοχές. Ανάμεσα στις συνοικίες που υπέστησαν τις μεγαλύτερες καταστροφές ήταν το Μοσχάτο, ο Ρέντης και το Βατραχονήσι, κοντά στο σημερινό Παναθηναϊκό Στάδιο.

Στο Βατραχονήσι έχασαν τη ζωή τους 12 άνθρωποι. Ανάμεσα στις ιστορίες που καταγράφηκαν στον Τύπο της εποχής ξεχωρίζει εκείνη μιας οικογένειας με τρία μικρά παιδιά. Δύο αδέλφια παγιδεύτηκαν στα ορμητικά νερά. Το ένα σώθηκε χάρη στην αυτοθυσία εργάτη του Βασιλικού Κήπου, ενώ το μικρότερο παρασύρθηκε μαζί με την κούνια του.

Η κατάσταση στον Πειραιά ήταν ακόμη πιο δραματική. Εκεί καταγράφηκαν 40 θάνατοι, ενώ περισσότερα από 450 σπίτια κατέρρευσαν. Τα Καμίνια αποκόπηκαν από την υπόλοιπη πόλη, ενώ στο Φάληρο τα νερά των χειμάρρων ενώθηκαν με τη θάλασσα.

Η γέφυρα που επιδείνωσε την καταστροφή

Ιδιαίτερα σοβαρές ήταν οι συνέπειες στο Βατραχονήσι, όπου η γέφυρα του Ιλισού διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της πλημμύρας.

Το τρίτοξο γεφύρι, που είχε κατασκευαστεί το 1874 με δαπάνη του Γεωργίου Αβέρωφ, έφραξε από τα φερτά υλικά και στη συνέχεια κατέρρευσε. Η απόφραξη περιόρισε τη ροή του νερού, επιβαρύνοντας την κατάσταση στην ευρύτερη περιοχή.

Οι φωτογραφίες που δημοσιεύτηκαν μετά την καταστροφή αποτυπώνουν το μέγεθος των ζημιών, με χαρακτηριστικές εικόνες από την κατεστραμμένη γέφυρα, την περιοχή της σημερινής Καλλιρρόης και το Φάληρο.

Οι προτάσεις για αντιπλημμυρικά έργα που καθυστέρησαν

Η πλημμύρα αποκάλυψε τις αδυναμίες στον σχεδιασμό και στις υποδομές της Αθήνας. Εκείνη την περίοδο, ο Ιλισός δεν κατέληγε απευθείας στον Φαληρικό Όρμο, αλλά συνέβαλλε με τον Κηφισό στην περιοχή του Ελαιώνα, γεγονός που επιβάρυνε την απορροή των υδάτων σε περιόδους έντονων βροχοπτώσεων.

Το 1898, ο πολιτικός μηχανικός Ηλίας Αγγελόπουλος παρουσίασε προτάσεις για τη διευθέτηση των χειμάρρων. Ωστόσο, οι αναγκαίες παρεμβάσεις δεν προχώρησαν με την απαιτούμενη ταχύτητα, ενώ το 1899 σημειώθηκαν νέες καταστροφικές πλημμύρες.

Τα αντιπλημμυρικά έργα υλοποιήθηκαν αποσπασματικά, την ώρα που η επέκταση της πόλης και η εγκατάσταση πληθυσμών σε χαμηλές περιοχές αύξαναν την έκθεση των κατοίκων στον κίνδυνο.

Από το 1896 στη Μάνδρα του 2017

Σχεδόν 130 χρόνια μετά, η πλημμύρα του Αγίου Φιλίππου παραμένει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ένα έντονο καιρικό φαινόμενο μπορεί να εξελιχθεί σε ανθρώπινη τραγωδία όταν οι υποδομές και ο σχεδιασμός δεν επαρκούν.

Η σύγχρονη μετεωρολογία διαθέτει δορυφόρους, αριθμητικά μοντέλα πρόγνωσης και συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης. Ωστόσο, η πρόγνωση από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται να συνοδεύεται από έργα αντιπλημμυρικής προστασίας, σωστό χωροταξικό σχεδιασμό και αποτελεσματική προετοιμασία των αρμόδιων υπηρεσιών.

Από την καταστροφή του 1896 μέχρι την τραγωδία της Μάνδρας το 2017, το ίδιο ζήτημα παραμένει επίκαιρο: η προστασία της ανθρώπινης ζωής δεν εξαρτάται μόνο από το πόσο έγκαιρα προβλέπεται μια ισχυρή κακοκαιρία, αλλά και από το κατά πόσο μια περιοχή είναι προετοιμασμένη να την αντιμετωπίσει.