ΑΦΙΕΡΩΜΑ VOICENEWS: Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΗΣ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΤΟ 1912 ΚΑΙ ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΟΥ ΤΑΞΙΑΡΧΗ ΣΤΟΝ ΜΑΝΤΑΜΑΔΟ

Η 8η Νοεμβρίου συμπίπτει ιστορικά με έναν διπλό, συγκινητικό εορτασμό για τη Λέσβο, καθώς η επέτειος της απελευθέρωσης της Μυτιλήνης από τον οθωμανικό ζυγό το 1912 συνδέεται άρρηκτα με τη μεγάλη θρησκευτική εορτή των Παμμεγίστων Ταξιαρχών στο Μανταμάδο.

Το θαύμα και η συγκλονιστική παράδοση του Ταξιάρχη στον Μανταμάδο

Το Ιερό Προσκύνημα των Παμμεγίστων Ταξιαρχών στο Μανταμάδο αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά θρησκευτικά τοπόσημα του νησιού. Οχυρωμένο παραδοσιακά σαν κάστρο για να παρέχει προστασία από τις πειρατικές επιδρομές, το μοναστήρι κρύβει πίσω του μια συγκλονιστική παράδοση που χρονολογείται στον 10ο-11ο αιώνα. Σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση, Σαρακηνοί πειρατές επιτέθηκαν στο μοναστήρι και έσφαξαν όλους τους μοναχούς. Ο μόνος διασωθείς ήταν ένας νεαρός δόκιμος μοναχός, ο Γαβριήλ, ο οποίος ανέβηκε στην οροφή και είδε το οργισμένο πρόσωπο του Αρχαγγέλου Μιχαήλ να τρέπει τους εισβολείς σε φυγή.

Γεμάτος δέος, ο μοναχός συνέλεξε το αίμα των σφαγιασθέντων αδελφών του, το ανέμειξε με λευκό χώμα («ασπρόχωμα») και κερί, φιλοτεχνώντας τη μοναδική ανάγλυφη εικόνα του Ταξιάρχη. Η συγκεκριμένη εικόνα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ είναι μία από τις ελάχιστες ανάγλυφες εικόνες σε ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο Ταξιάρχης θεωρείται ένας «ζωντανός» άγγελος που περιπλανιέται στο νησί για να προστατεύει όσους έχουν ανάγκη. Για τον λόγο αυτό, οι πιστοί συνηθίζουν να του αφιερώνουν μεταλλικά ή σιδερένια υποδήματα, πιστεύοντας ότι λιώνει τα παπούτσια του κατά τις νυχτερινές του περιπλανήσεις.

Η γεωπολιτική κατάσταση στο Αιγαίο πριν την απόβαση του 1912

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία επιχείρησε να υλοποιήσει μεγάλα ναυτικά προγράμματα για να εξασφαλίσει την κυριαρχία της στη Μεσόγειο. Ωστόσο, η Ελλάδα από το 1906 άρχισε να εξοπλίζεται με νέες μονάδες κρούσης. Όταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος εξέτασε τη συσχέτιση δυνάμεων ενόψει του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου, ο πλοίαρχος Παύλος Κουντουριώτης ήταν ο μόνος που τόνισε τον αστάθμητο παράγοντα της «ψυχής».

Αναλαμβάνοντας την αρχηγία του Στόλου Αιγαίου πάνω στη ναυαρχίδα του, το θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ», ο Κουντουριώτης απέπλευσε στις 5 Οκτωβρίου 1912. Αφού κατέλαβε τη Λήμνο, εξασφάλισε τη ναυτική βάση του Μούδρου και αμέσως μετά την Τένεδο. Με τη νικηφόρα ναυμαχία της Λήμνου, ο τουρκικός στόλος εγκλωβίστηκε οριστικά στα Στενά των Δαρδανελίων, αφήνοντας την απόλυτη κυριαρχία του Αιγαίου στα ελληνικά χέρια.

Το Εθνικό Κομιτάτο και η προετοιμασία της εξέγερσης στη Λέσβο

Στο εσωτερικό της Λέσβου, η συνύπαρξη Χριστιανών και Οθωμανών είχε διαταραχθεί σοβαρά μετά το Κίνημα των Νεότουρκων το 1908, το οποίο επέβαλε βίαιες πολιτικές εκτουρκισμού. Ως αντίβαρο, ιδρύθηκε στο νησί το Εθνικό Κομιτάτο υπό τους Θρασύβουλο Μελανδινό, Αρχιμανδρίτη Βασίλειο Κομβόπουλο και Δημήτριο Πετρέλλη.

Το καλοκαίρι του 1912, τα επεισόδια, οι ξυλοδαρμοί και οι βιαιοπραγίες εις βάρος του ελληνικού πληθυσμού αυξήθηκαν. Με την κήρυξη του Βαλκανικού Πολέμου, παρατηρήθηκε αθρόα λιποταξία των στρατευμένων Λεσβίων Χριστιανών από τον τουρκικό στρατό. Στις 13 Οκτωβρίου 1912, ελληνικά πολεμικά εμφανίστηκαν για πρώτη φορά ανοιχτά του Μολύβου, αναπτερώνοντας τις ελπίδες των κατοίκων. Παράλληλα, στο Πλωμάρι οι κάτοικοι διέθεταν στόλο από καΐκια και δήλωναν έτοιμοι να ξεσηκωθούν με περισσότερους από 300 οπλισμένους άνδρες.

Η απόβαση του Ελληνικού Στρατού και η απελευθέρωση της Μυτιλήνης

Το πρωί της 7ης Νοεμβρίου 1912, η ελληνική ναυτική μοίρα με επικεφαλής τον «Αβέρωφ» κατέπλευσε έξω από το λιμάνι της Μυτιλήνης. Ο Ναύαρχος Κουντουριώτης απέστειλε τελεσίγραφο ζητώντας την παράδοση της πόλης εντός δύο ωρών. Στο Νομαρχιακό θέρετρο πραγματοποιήθηκε δραματική σύσκεψη μεταξύ του Οθωμανού Νομάρχη Εκρέμ μπέη, του στρατιωτικού διοικητή Γκανή μπέη, του Μητροπολίτη Κύριλλου και του προξενικού σώματος.

Χάρη στις διπλωματικές κινήσεις και τις παρεμβάσεις του υποπρόξενου Πάνου Κουρτζή, ο οποίος διογκωσε τεχνητά τον αριθμό της ελληνικής αποβατικής δύναμης για να τρομοκρατήσει τους Οθωμανούς, αποφεύχθηκε η αιματοχυσία εντός της πόλης. Ο Κουντουριώτης επέτρεψε στον τουρκικό στρατό να αποσυρθεί προς την ενδοχώρα. Στις 12:30 το μεσημέρι ξεκίνησε η απόβαση των αγημάτων (περίπου 1.400 ανδρών) και στις 14:00 της 8ης Νοεμβρίου 1912 υψώθηκε η ελληνική σημαία στο Διοικητήριο της Μυτιλήνης εν μέσω ασταμάτητων κωδωνοκρουσιών.

«Η μπογιά του Αβέρωφ για φυλαχτό»: Το συγκινητικό χρονικό του Ναυάρχου Κουντουριώτη

Οι στιγμές που εκτυλίχθηκαν κατά την κατάπλευση του στόλου αποτυπώθηκαν με ανεξίτηλα χρώματα στα απομνημονεύματα της εποχής. Όπως καταγράφεται στο βιβλίο «Τα ανέκδοτα του Ναυάρχου Κουντουριώτη» του Κ. Φαλτάιτς (1913), η υποδοχή του θωρηκτού «Γεώργιος Αβέρωφ» προκάλεσε ρίγη συγκίνησης:

«Με το πέσιμο των αγκυρών στην θάλασσα όλοι σχεδόν κάνουν το σταυρό τους. Πολλοί πέφτουν από το αγιασθέν πια νερό της θάλασσας και βρέχουν το κεφάλι τους. Όλοι κλαίουν, όλοι γελούν, όλοι φωνάζουν “Χριστός Ανέστη”. Οι πυροβολισμοί ξεσχίζουν τον αέρα, και από το ξέσχισμα εκείνο μελένιοι, μαλακοί, ψαλμωδικοί περνούν οι ήχοι των καμπανών. Όλη εκείνη η μάζα του κόσμου ζει, αισθάνεται, αναπνέει με μια ψυχή. Οι βάρκες πλησιάζουν, ζώνουν σαν με κρίκο τον “Αβέρωφ”. Οι άνθρωποι φωνάζουν να ανέβουν επάνω. Δυστυχώς αυτό δεν μπορεί να επιτραπεί. Τότε ανοίγουν τα μαντίλια τους, ξύνουν με μικρούς σουγιάδες την μπογιά από τις πλευρές του Θωρηκτού, την φιλούν και την φυλάγουν σφιχτοδεμένη για το πιο τίμιο και άγιο φυλαχτό.»

Η «Λεσβιακή Φάλαγγα» και η τελική Μάχη του Κλαπάδου

Στην απελευθέρωση του νησιού διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο και η «Λεσβιακή Φάλαγγα», ένας ειδικός λόχος 210 Λέσβιων μεταναστών από τις ΗΠΑ. Με πρωτεργάτη τον επιλοχία Εμμανουήλ Μαρινάκη και διοικητή τον υπολοχαγό Περικλή Δρίτσα, οι εθελοντές αυτοί εξοπλίστηκαν με δικά τους έξοδα, έφτασαν στον Πειραιά και εντάχθηκαν στον Ελληνικό Στρατό ως 37ος λόχος.

Η άφιξη της Φάλαγγας στη Μυτιλήνη στις 28 Νοεμβρίου προκάλεσε λαϊκό ντελίριο. Οι στρατιώτες προέλασαν προς Παναγιούδα και Πάμφιλα, όπου οι κάτοικοι τους υποδέχθηκαν με άνθη, ράντισμα ρυζιού και εθνικούς χορούς. Οι ελληνικές δυνάμεις εγκλώβισαν τις οθωμανικές δυνάμεις (περίπου 1.500-2.000 άνδρες) στις οχυρωμένες θέσεις τους στο Κλαπάδο. Μετά από σκληρές μάχες, το μεσονύκτιο της 7ης προς 8η Δεκεμβρίου 1912, ο Οθωμανός διοικητής παρέδωσε εγγράφως τη φρουρά. Η παράδοση σφραγίστηκε στις 8 Δεκεμβρίου 1912, ολοκληρώνοντας την απελευθέρωση ολόκληρης της Λέσβου με απώλειες 15 νεκρούς και 81 τραυματίες για την ελληνική πλευρά.

Το διεθνές καθεστώς και η Συνθήκη της Λωζάννης

Η διεθνής κατοχύρωση των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου πέρασε από μακρές διπλωματικές διαπραγματεύσεις. Παρά την απόφαση των Μεγάλων Δυνάμεων το 1914 για παραχώρησή τους στην Ελλάδα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία αρνήθηκε να αποδεχθεί την απώλεια κυριαρχίας. Το ζήτημα έκλεισε οριστικά με τη Συνθήκη της Λωζάννης στις 24 Ιουλίου 1923, όπου τα άρθρα 12 και 13 επικύρωσαν την ελληνική κυριαρχία στη Λέσβο, επιβάλλοντας παράλληλα συγκεκριμένους όρους για την αποφυγή εγκατάστασης ναυτικών βάσεων και οχυρωματικών έργων.