Από το «άναυδος» στο «επιδόρπιο»: 10 καθημερινές λέξεις με αρχαίες ελληνικές ρίζες
Τι σχέση έχει η «φαεινή ιδέα» με το φως και ο «θαμώνας» με τη συχνότητα; Οι διαδρομές γνώριμων λέξεων μέσα στους αιώνες.
Μένουμε «άναυδοι», παραγγέλνουμε «επιδόρπιο» και χαρακτηρίζουμε κάποιον «οξυδερκή». Στις λέξεις αυτές επιβιώνουν αρχαία γλωσσικά στοιχεία, ακόμη κι όταν οι αρχικοί τύποι έχουν απομακρυνθεί από την καθημερινή ομιλία.
Άλλες λέξεις πέρασαν στη νεότερη γλώσσα μέσα από μακρά χρήση και αλλαγές στη σημασία τους. Άλλες σχηματίστηκαν αργότερα, αξιοποιώντας αρχαίο λεξιλόγιο.
Δέκα λέξεις και οι ιστορίες τους
| Σημερινή λέξη ή έκφραση | Αρχαίο γλωσσικό στοιχείο | Η σύνδεση |
|---|---|---|
| Σώας τας φρένας | φρήν, πληθυντικός φρένες | Η λέξη συνδέθηκε με τη σκέψη και τον νου. Η έκφραση δηλώνει διατήρηση της πνευματικής διαύγειας. |
| Άναυδος | αὐδή, η φωνή | Με το στερητικό α- δηλώνει εκείνον που μένει χωρίς φωνή, συνήθως από έκπληξη. |
| Υλοτόμος | ὕλη, δάσος ή ξυλεία | Διατηρεί την παλιά σημασία της ύλης ως δασικής βλάστησης και ξύλου. |
| Φαεινός | φάος, το φως | Σημαίνει φωτεινός. Η «φαεινή ιδέα» χρησιμοποιείται και ειρωνικά για μια άστοχη πρόταση. |
| Επιδόρπιο | δόρπον, το δείπνο | Συνδέεται με ό,τι προσφέρεται μετά το γεύμα. |
| Οξυδερκής | δέρκομαι, βλέπω | Από την οξεία όραση η σημασία επεκτάθηκε στην οξεία αντίληψη. |
| Πελώριος | πέλωρ, τέρας ή θαυμαστό πλάσμα | Χαρακτηρίζει κάτι εξαιρετικά μεγάλο. |
| Θαμώνας | θαμά, συχνά | Νεότερος λόγιος σχηματισμός για κάποιον που συχνάζει σε έναν χώρο. |
| Υποβρύχιο | ὑποβρύχιος, βυθισμένος, κάτω από το νερό | Η αρχαία βάση επιβιώνει στη σημερινή ονομασία του σκάφους και σε άλλες χρήσεις. |
| Λατομείο | λᾶας / λᾶς, η πέτρα | Η αρχαία λέξη συνδέεται με το λατομεῖον, τον χώρο εξόρυξης λίθων. |
Οι πέτρες του Δευκαλίωνα και η λέξη «λαός»
Στον μύθο του κατακλυσμού, ο Δευκαλίωνας και η Πύρρα ρίχνουν πέτρες πίσω τους, από τις οποίες δημιουργούνται άνθρωποι. Η ομοιότητα ανάμεσα στις λέξεις «λαός» και «λᾶας» τροφοδότησε ήδη στην αρχαιότητα ετυμολογικές εξηγήσεις.
Η σύνδεση ανήκει στην παράδοση της μυθολογικής και παρετυμολογικής ερμηνείας. Η παρουσίασή της χρειάζεται αυτή τη διευκρίνιση, ώστε ο μύθος να διατηρεί τη θέση του στην ιστορία των ιδεών για τη γλώσσα.
