Αζερμπαϊτζάν και Τουρκία: Βαθαίνει η ρήξη λόγω διαφωνιών για το Ισραήλ

Ο ηγέτης του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίεφ, δεν παρέστη στη σύνοδο κορυφής του Οργανισμού Τουρκογενών Κρατών (OTS), η οποία ολοκληρώθηκε στις 30 Οκτωβρίου. Η κίνηση του Αλίεφ να αγνοήσει τον Τούρκο ηγέτη, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, υποδηλώνει ότι η ένταση μεταξύ Μπακού και Άγκυρας είναι βαθύτερη από ό,τι πιστευόταν προηγουμένως. Μια ρήξη μεταξύ των δύο μακροχρόνιων συμμάχων, των οποίων οι σχέσεις έχουν συχνά περιγραφεί με το σύνθημα «ένα έθνος, δύο κράτη», ξέσπασε στα μέσα Οκτωβρίου.

Αφορμή στάθηκε η κριτική που άσκησαν Τούρκοι δημόσιοι παράγοντες σε νέους κανονισμούς που υιοθετήθηκαν στο Αζερμπαϊτζάν, οι οποίοι περιόριζαν τη θρησκευτική έκφραση στα δημόσια σχολεία, απαγορεύοντας ουσιαστικά τη χρήση της μαντίλας (χιτζάμπ). Στις 25 Οκτωβρίου, ο Ερντογάν απομάκρυνε έναν συνεργάτη του που είχε πυροδοτήσει την αναταραχή γύρω από το ζήτημα της μαντίλας, γεγονός που οδήγησε πολλούς παρατηρητές να πιστέψουν ότι οι διμερείς σχέσεις θα επανέρχονταν γρήγορα στην ομαλότητα. Αλλά δεν συνέβη αυτό.

Η απόφαση του Αλίεφ να μην παραστεί στη σύνοδο κορυφής στην Άγκυρα δείχνει ότι η διαμάχη κάθε άλλο παρά έχει λήξει. Είναι δύσκολο να προβλεφθεί η συνέχεια, δεδομένης της πολυπλοκότητας του ζητήματος που διχάζει τα δύο κράτη. Η απουσία του Αλίεφ έφερε σε δύσκολη θέση τον Ερντογάν, υπονομεύοντας το κεντρικό του μήνυμα περί ενότητας μεταξύ των τουρκογενών κρατών. Το θέμα της συνόδου ήταν: «Τουρκικός Αιώνας: Ενότητα στη Γλώσσα, τη Σκέψη και τη Δράση».

Απευθυνόμενος στους ηγέτες των άλλων τουρκογενών κρατών που συμμετείχαν στη σύνοδο, μεταξύ των οποίων οι πρόεδροι του Καζακστάν, του Κιрγιστάν, του Ουζμπεκιστάν και του Τουρκμενιστάν, ο Ερντογάν αναφέρθηκε στην «οικογενειακή φωτογραφία» των συμμετεχόντων, δηλώνοντας ότι αυτή «συμβολίζει τόσο την αφοσίωσή μας στο παρελθόν όσο και την αποφασιστικότητά μας να οικοδομήσουμε μαζί το κοινό μας μέλλον». Μια τέτοια ρητορική φάνηκε κάπως κενή περιεχομένου, δεδομένου ότι ο Αλίεφ απουσίαζε από τη φωτογραφία. Την αντιπροσωπεία του Αζερμπαϊτζάν εκπροσώπησε ο υπουργός Εξωτερικών, Τζεϊχούν Μπαϊράμοφ, ο οποίος δεν έκανε καμία αναφορά στη διμερή διαμάχη, ενώ παράλληλα εξήρε την τουρκική φιλοξενία.

Σχόλια που δημοσιεύθηκαν στον τύπο του Αζερμπαϊτζάν —ο οποίος ελέγχεται αυστηρά από το κράτος, υποδεικνύουν ότι το κεντρικό σημείο τριβής μεταξύ Μπακού και Άγκυρας είναι πλέον το Ισραήλ και όχι η διαμάχη γύρω από τη μαντίλα. Σε ένα κύριο άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 29 Οκτωβρίου από το Minval, επισημαίνεται ότι η κριτική που ασκείται από την Άγκυρα σχετικά με το ζήτημα της μαντίλας (χιτζάμπ) πυροδότησε μια δυσαρέσκεια που σιγόβραζε εδώ και καιρό στο Αζερμπαϊτζάν.

Η δυσαρέσκεια αυτή συνδέεται με τη στενή στρατηγική σχέση του Μπακού με το Ισραήλ, το οποίο παρείχε στρατιωτική τεχνολογία, συμπεριλαμβανομένων μη επανδρωμένων αεροσκαφών (drones), που βοήθησε τον στρατό του Αζερμπαϊτζάν να ανακτήσει τον πλήρη έλεγχο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2023.

Η Τουρκία υπήρξε συχνός και, κατά περιόδους, δριμύς επικριτής της ισραηλινής πολιτικής στη Γάζα. «Τα τελευταία τρία χρόνια, το Αζερμπαϊτζάν έχει βρεθεί επανειλημμένα στο στόχαστρο, με τη συνεργασία του με το Ισραήλ να αποτελεί, σχεδόν πάντα, το κύριο αντικείμενο των επιθέσεων», αναφέρει το άρθρο. «Ουσιαστικά, ζητείται από το Μπακού να υποτάξει την εξωτερική του πολιτική σε αντιλήψεις και προσδοκίες τρίτων». Το άρθρο, το οποίο μπορεί να θεωρηθεί ότι αντικατοπτρίζει τη σκέψη της επίσημης ηγεσίας του Μπακού, υποστηρίζει ότι το Αζερμπαϊτζάν δέχεται εδώ και καιρό έναν «χείμαρρο κατηγοριών και ταπεινώσεων» εξαιτίας της ισχυρής σχέσης του με το Ισραήλ, με την κατάσταση να τροφοδοτείται από τουρκικά μέσα ενημέρωσης και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Αν και δεν κατονομάζεται ο Ερντογάν, το κείμενο αφήνει να εννοηθεί ότι ο ίδιος φέρει την ευθύνη επειδή επέτρεψε στην κατάσταση να ξεφύγει από τον έλεγχο. «Η επίσημη Άγκυρα παρενέβη πολύ αργά», προσθέτει το άρθρο. «Αν είχαν ληφθεί εγκαίρως τα απαραίτητα μέτρα, αν οι αρχές δεν είχαν παραμείνει αδρανείς, ίσως η κατάσταση να μην είχε κλιμακωθεί σε τέτοιο βαθμό. Ωστόσο, πλέον έχει διαμορφωθεί στην Τουρκία μια νοσηρή στάση και ένα δυσμενές κλίμα απέναντι στο Αζερμπαϊτζάν».