Ενεργειακή Ασφάλεια: Προθεσμιακά Συμβόλαια και Στρατηγική Πραγματικότητα

Επιδρούν τρεις κρίσιμοι παράγοντες: η μετάβαση από την ελαστικότητα στην ενεργειακή ανελαστικότητα, η χρονική απόκλιση μεταξύ αγορών και πολιτικών θεσμών, καθώς και οι επανειλημμένες αστοχίες των μακροπρόθεσμων προβλέψεων τιμών. Αυτό αποδείχθηκε και από τις ανεκπλήρωτες υποσχέσεις του 2000, για την μείωση του κόστους της ευρωπαϊκής ηλεκτρικής ενέργειας, το οποίο παραμένει δεσμευμένο και πανάκριβο για τον καταναλωτή.

Στο πλαίσιο αυτό, ανελαστικότητα σημαίνει ότι η ζήτηση φυσικού αερίου για θέρμανση και βασική ηλεκτροπαραγωγή παραμένει ουσιαστικά άκαμπτη. Ακόμη και όταν οι τιμές αυξάνονται δραματικά, η κατανάλωση μειώνεται ελάχιστα βραχυπρόθεσμα, επειδή δεν υπάρχουν άμεσα διαθέσιμες εναλλακτικές λύσεις. Όταν, μάλιστα, μεσολαβούν ισχυρά γεωπολιτικά σοκ, η ενεργειακή αγορά υφίσταται μόνιμες δομικές μεταβολές, όπως κλείσιμο βιομηχανικών μονάδων, αναδιάταξη εμπορικών ροών και ενσωμάτωση διαρκών ασφαλίστρων κινδύνου στις τιμές.

Υπό αυτές τις συνθήκες, η αγορά σπανίως επιστρέφει στο προηγούμενο σημείο ισορροπίας, ακόμη και όταν οι πιέσεις στη spot αγορά αποκλιμακώνονται. Με άλλα λόγια είναι πολύ δύσκολο να δούμε αληθινή μείωση των τιμών ενέργειας, και τέτοιες υποσχέσεις πρεπει να αποφεύγονται.

Το backwardation προϋποθέτει μια σχετικά ομαλή επιστροφή σε περιβάλλον χαμηλότερου κόστους. Στην πράξη, όμως, τα μεγάλα γεωπολιτικά και ενεργειακά σοκ διαταράσσουν μόνιμα τις παραδοχές πάνω στις οποίες στηρίζονται οι χρηματοοικονομικές καμπύλες.

Η αυξανόμενη ζήτηση LNG στην Ασία υποχρεώνει την Ευρώπη να ανταγωνίζεται με υψηλότερα ασφάλιστρα προμήθειας, ενώ η περιορισμένη δυνατότητα αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας διατηρεί το φυσικό αέριο ως απαραίτητη εφεδρεία για τη στήριξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, ανεξαρτήτως των βραχυπρόθεσμων διακυμάνσεων των τιμών.

Η απόκλιση αυτή πηγάζει από τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο οι χρηματοπιστωτικές αγορές και οι πολιτικοί θεσμοί αντιλαμβάνονται τον χρόνο. Οι αγορές λειτουργούν με ορίζοντα βραχυπρόθεσμης ρευστότητας, συνήθως από λίγους μήνες έως τρία έτη, και αποτιμούν τις προσδοκίες της περιόδου αυτής. Αντίθετα, τα κράτη οφείλουν να σχεδιάζουν με ορίζοντα δεκαετιών, προκειμένου να διασφαλίζουν την ενεργειακή κυριαρχία, την επάρκεια εφοδιασμού και τη σταθερότητα των κρίσιμων υποδομών.

Εθνική -ενεργειακή- ασφάλεια…

Για την Ελλάδα, ο κίνδυνος που απορρέει από αυτή τη χρονική απόκλιση είναι ιδιαίτερα σημαντικός. Η υιοθέτηση της υπόθεσης ότι οι τιμές φυσικού αερίου θα μειωθούν επειδή αυτό προεξοφλούν οι προθεσμιακές αγορές και η πεποίθηση ότι οι ΑΠΕ και η μελλοντική ανάπτυξη συστημάτων αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας θα επιλύσουν εγκαίρως το πρόβλημα, συνιστούν επιλογές με αυξημένο βαθμό στρατηγικού κινδύνου. Η εθνική ασφάλεια δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά σε χρηματοοικονομικές προβλέψεις ή σε αισιόδοξα σενάρια τεχνολογικής ωρίμανσης.

Το ουσιαστικό στρατηγικό σφάλμα δεν βρίσκεται στην αποφυγή αγοράς ακριβών spot φορτίων, αλλά στο γεγονός ότι η χώρα δεν φρόντισε, ιδιαίτερα κατά την τελευταία δεκαετία, να διερευνήσει και να αναπτύξει συστηματικά τους δικούς της πόρους υδρογονανθρακων. Η προσδοκία ότι τα χρηματοοικονομικά μοντέλα και οι προβλέψεις συμβούλων θα εξασφάλιζαν μελλοντικά φθηνότερη εισαγόμενη ενέργεια, σε συνδυασμό με την παρατεταμένη αδράνεια ως προς την εγχώρια παραγωγή, έχει αυξήσει την έκθεση της ελληνικής οικονομίας και των κρίσιμων υποδομών της, στις αναταράξεις ενός ολοένα πιο ασταθούς γεωπολιτικού περιβάλλοντος.

Σε ζητήματα εθνικής ενεργειακής ασφάλειας, η στρατηγική ανθεκτικότητα δεν οικοδομείται πάνω στις καμπύλες των προθεσμιακών συμβολαίων, αλλά πάνω στη διαφοροποίηση των πηγών εφοδιασμού, στην ύπαρξη εγχώριων πόρων και στη μακροπρόθεσμη ικανότητα ενός κράτους να διατηρεί τον έλεγχο των ενεργειακών του επιλογών.