Κληρονομιά χωρίς παγίδες: Το νέο δίκαιο «κλειδώνει» την περιουσία των κληρονόμων από άγνωστα χρέη

Ένα σπίτι, δύο παιδιά και χρέη που εμφανίζονται ξαφνικά μετά τον θάνατο ενός γονιού: η συνταγή που έχει στείλει χιλιάδες οικογένειες στα δικαστήρια αλλάζει ριζικά. Το νέο Κληρονομικό Δίκαιο αναδιατυπώνει τους κανόνες για τη νόμιμη μοίρα, τη μοιρασιά των ακινήτων και –κυρίως– για το ποιος πληρώνει τα χρέη που «κληροδοτούνται» μαζί με την περιουσία.

Στην πράξη, από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά, ένα παιδί θα μπορεί να κρατήσει ολόκληρο το οικογενειακό σπίτι, ενώ το αδέλφι του θα αποκτά χρηματική απαίτηση αντί για ένα μικρό ποσοστό συνιδιοκτησίας σε αυτό. Παράλληλα, όσοι κληρονομούν ένα ακίνητο μαζί με άγνωστα δάνεια ή οφειλές προς την Εφορία δεν θα κινδυνεύουν πλέον αυτόματα με τη δική τους περιουσία.

Ο Ν. 5303/2026: Τι αλλάζει και από πότε ισχύει

Ο νέος νόμος αντικαθιστά ολόκληρο το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα, το οποίο ρυθμίζει τις κληρονομικές σχέσεις. Εφαρμόζεται κυρίως σε θανάτους που συμβαίνουν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά, ενώ για παλαιότερες περιπτώσεις εξακολουθεί βασικά να ισχύει το προηγούμενο καθεστώς, με ορισμένες εξαιρέσεις που προβλέπουν οι μεταβατικές διατάξεις.

Μία από αυτές αφορά τις νέες συμφωνίες διανομής περιουσίας, οι οποίες μπορούν υπό προϋποθέσεις να χρησιμοποιηθούν και για παλαιότερες κληρονομιές, εφόσον δεν έχει ήδη ασκηθεί αγωγή διανομής στο δικαστήριο.

Χρέη μεγαλύτερα από την κληρονομιά: Ποιος πληρώνει τώρα

Η πρώτη μεγάλη αλλαγή αφορά ακριβώς αυτό που φοβούνται οι περισσότεροι κληρονόμοι: την ευθύνη για τα χρέη του θανόντος. Με το νέο καθεστώς, το σπίτι, ο μισθός ή οι καταθέσεις του κληρονόμου δεν κινδυνεύουν αυτομάτως εξαιτίας ενός παλιού δανείου ή μιας φορολογικής οφειλής που αποκαλύπτεται αργότερα.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: κάποιος κληρονομεί ακίνητο αξίας 150.000 ευρώ, αλλά στη συνέχεια αποκαλύπτονται τραπεζικά και φορολογικά χρέη ύψους 220.000 ευρώ. Οι πιστωτές μπορούν να στραφούν στην κληρονομική περιουσία —το ακίνητο ενδέχεται να εκποιηθεί για να καλυφθούν οι οφειλές— όμως ο κληρονόμος δεν θα κληθεί να καλύψει τα υπόλοιπα 70.000 ευρώ από τη δική του τσέπη, εφόσον δεν συντρέχει κάποια από τις εξαιρέσεις του νόμου.

Πότε χάνεται η προστασία; Ο κληρονόμος εκτίθεται προσωπικά αν δηλώσει ότι θα διαχειρίζεται και θα διαθέτει ελεύθερα την κληρονομιά, αν πουλήσει ή μεταβιβάσει περιουσιακά στοιχεία κατά παράβαση του νόμου, αν μειώσει υπαίτια την αξία της κληρονομιάς ή αν δεν τηρήσει τη σειρά ικανοποίησης πιστωτών και λοιπών δικαιούχων. Με άλλα λόγια: προστασία από άγνωστες οφειλές ναι, αλλά όχι «ελεύθερη διαχείριση» πριν ξεκαθαρίσουν οι υποχρεώσεις της περιουσίας.

Νόμιμη μοίρα: Από ποσοστό στο ακίνητο σε χρηματική απαίτηση

Η δεύτερη μεγάλη τομή αφορά τη νόμιμη μοίρα. Μέχρι σήμερα, ο δικαιούχος γινόταν συγκληρονόμος με συγκεκριμένο ποσοστό στην περιουσία. Από εδώ και πέρα, αποκτά χρηματική απαίτηση ίση με το μισό της αξίας που θα λάμβανε αν δεν υπήρχε διαθήκη.

Παράδειγμα: ένας γονέας με δύο παιδιά αφήνει με διαθήκη σπίτι αξίας 240.000 ευρώ μόνο στο ένα. Χωρίς διαθήκη, κάθε παιδί θα δικαιούνταν το 50% της περιουσίας. Η νόμιμη μοίρα του παιδιού που παραλείφθηκε είναι το μισό αυτού του ποσοστού, δηλαδή 25%, ή 60.000 ευρώ σε μετρητά.

Το παιδί που κληρονόμησε το σπίτι μπορεί να το κρατήσει ολόκληρο, αλλά οφείλει να καταβάλει τα 60.000 ευρώ στον αδελφό του. Αν δεν διαθέτει το ποσό, θα πρέπει να βρεθεί άλλη λύση —συμφωνία μεταξύ των δύο πλευρών, δανεισμός ή αξιοποίηση άλλου περιουσιακού στοιχείου— διαφορετικά η υπόθεση μπορεί να καταλήξει στα δικαστήρια. Η καταβολή χρημάτων είναι πλέον ο βασικός κανόνας, όμως το δικαστήριο διατηρεί τη δυνατότητα, όπου το επιβάλλουν οι περιστάσεις, να διατάξει απόδοση ποσοστού ή συγκεκριμένου περιουσιακού στοιχείου αντί χρημάτων.

Κληρονομική σύμβαση: Η διαδοχή οργανώνεται όσο ο γονέας ζει

Μία από τις πιο καινοτόμες ρυθμίσεις είναι η κληρονομική σύμβαση, μέσω της οποίας ο ιδιοκτήτης μπορεί, όσο βρίσκεται εν ζωή, να οργανώσει με δεσμευτική συμφωνία τη διαδοχή της περιουσίας του. Η σύμβαση καταρτίζεται ενώπιον συμβολαιογράφου, με αυτοπρόσωπη παρουσία των συμβαλλομένων, και μπορεί να εγκαταστήσει κληρονόμο ή να ορίσει ποιος θα λάβει συγκεκριμένο περιουσιακό στοιχείο μετά τον θάνατο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα: γονέας με σπίτι αξίας 250.000 ευρώ και οικογενειακή επιχείρηση αξίας 300.000 ευρώ μπορεί να προβλέψει ότι το παιδί που εργάζεται στην επιχείρηση θα την αναλάβει, ενώ το άλλο θα πάρει το σπίτι, ρυθμίζοντας παράλληλα τον τρόπο κάλυψης της διαφοράς των 50.000 ευρώ. Η δυνατότητα αυτή είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για οικογενειακές επιχειρήσεις, περιουσίες με πολλά ακίνητα και οικογένειες με παιδιά από διαφορετικούς γάμους, αφού η μοιρασιά οργανώνεται εκ των προτέρων αντί η σύγκρουση να ξεσπάσει μετά τον θάνατο.

Σύμβαση διανομής: Μία πράξη αντί για πολλαπλές διαδικασίες

Διαφορετική είναι η σύμβαση διανομής, την οποία υπογράφουν οι συγκληρονόμοι μετά τον θάνατο. Με αυτήν συμφωνούν απευθείας πώς θα μοιράσουν την περιουσία, ενώ η ίδια πράξη λειτουργεί ταυτόχρονα και ως αποδοχή της κληρονομιάς.

Παράδειγμα: δύο αδέλφια κληρονομούν σπίτι, οικόπεδο και καταθέσεις. Μπορούν να συμφωνήσουν ότι ο ένας θα κρατήσει το σπίτι και ο άλλος το οικόπεδο, χρησιμοποιώντας τις καταθέσεις για να καλυφθεί η διαφορά αξίας —χωρίς να χρειαστεί πρώτα να γίνουν συνιδιοκτήτες σε όλα και στη συνέχεια να προχωρήσουν σε νέες πράξεις διανομής.

Η ΠΟΜΙΔΑ χαρακτηρίζει τη ρύθμιση «ιστορική τομή», καθώς μπορεί να περιορίσει τις αλλεπάλληλες δηλώσεις, συμβολαιογραφικές πράξεις και μεταγραφές που απαιτούνταν έως σήμερα. Για ακίνητα, η σύμβαση πρέπει να καταρτίζεται συμβολαιογραφικά, με τη συμμετοχή όλων των εξ αδιαθέτου συγκληρονόμων.

Διαθήκες και επιζών σύζυγος: Τι αλλάζει

Οι ιδιόγραφες διαθήκες δεν καταργούνται, τροποποιούνται όμως επιμέρους κανόνες για την κατάθεση, τη δημοσίευση και την παραγωγή των έννομων αποτελεσμάτων τους. Προβλέπονται επίσης ειδικές δικλίδες ασφαλείας για διαθήκες που συντάσσονται από πρόσωπα που περιθάλπονται σε μονάδες υγείας ή κοινωνικής φροντίδας.

Ενισχύεται σημαντικά και η θέση του επιζώντος συζύγου. Όταν συντρέχει με ένα παιδί, η εξ αδιαθέτου μερίδα του αυξάνεται στο ένα τρίτο, ενώ με δύο ή περισσότερα παιδιά παραμένει στο ένα τέταρτο. Αποκτά, επιπλέον, δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης της οικογενειακής κατοικίας χωρίς αντάλλαγμα για ένα έτος. Περιορισμένα δικαιώματα αναγνωρίζονται, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, και στο πρόσωπο που συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη ένωση με τον θανόντα.

Η «αγκαθωτή» φορολογία: Τι ζητά η ΠΟΜΙΔΑ

Παρά τον θετικό απολογισμό, η ΠΟΜΙΔΑ θέτει ένα καίριο ζήτημα: οι κληρονομικές συμβάσεις κινδυνεύουν να παραμείνουν «κενό γράμμα» αν δεν συνοδευτούν από ευνοϊκότερη φορολογική μεταχείριση.

Μια οικογένεια μπορεί πλέον νομικά να συμφωνήσει εγκαίρως ποιο παιδί θα πάρει το σπίτι και ποιο την οικογενειακή επιχείρηση. Αν όμως η συμφωνία φορολογείται βαρύτερα από μια απλή γονική παροχή, δεν θα υπάρχει οικονομικό κίνητρο να αξιοποιηθεί ο νέος θεσμός. Για τον λόγο αυτό, η Ομοσπονδία ζητά οι κληρονομικές συμβάσεις μεταξύ γονέων, παιδιών και εγγονών να υπαχθούν στο φορολογικό πλαίσιο των γονικών παροχών και δωρεών, με αφορολόγητο 800.000 ευρώ για την Α΄ κατηγορία. Διαφορετικά, προειδοποιεί, μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες του νέου νόμου κινδυνεύει να μείνει ανενεργή στην πράξη.