ΣΤΑΥΡΩΜΕΝΟΙ, ΚΑΜΕΝΟΙ, ΘΑΜΜΕΝΟΙ ΖΩΝΤΑΝΟΙ: Η ΦΡΙΚΗ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΟΥΣ 347 ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΛΗΡΙΚΟΥΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΠΕΖΗΣΑΝ ΤΗΣ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ

Σήμερα, Κυριακή προ της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, η Εκκλησία τιμά τη μνήμη των Ιερομαρτύρων της Μικρασιατικής Καταστροφής — μητροπολιτών, αρχιερέων, κληρικών και λαϊκών που πλήρωσαν με φρικτό μαρτύριο την πίστη και την ελληνική τους ταυτότητα. Ανάμεσά τους, η εμβληματική μορφή του Χρυσοστόμου Σμύρνης, που είχε την ευκαιρία να σωθεί και επέλεξε να μείνει.

Πρόκειται για κινητή γιορτή, που δεν έχει σταθερή ημερομηνία στο εορτολόγιο αλλά συνδέεται κάθε χρόνο με την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού, γιορταζόμενη πάντα την Κυριακή που προηγείται της 14ης Σεπτεμβρίου. Πίσω από την επίσημη ονομασία «Άγιοι Ιερομάρτυρες, Αρχιερείς, Κληρικοί και Λαϊκοί, οι εν τη Μικρασιατική Καταστροφή τελειωθέντες» κρύβεται ένα από τα σκοτεινότερα κεφάλαια της νεότερης ελληνικής ιστορίας: η συστηματική εξόντωση του κλήρου της Μικράς Ασίας το 1922 και τα επόμενα χρόνια.

Ο Χρυσόστομος Σμύρνης: ο αρχιερέας που αρνήθηκε να εγκαταλείψει το ποίμνιό του

Κορυφαία μορφή του μαρτυρολογίου παραμένει ο Χρυσόστομος Καλαφάτης (1867-1922), ο τελευταίος μητροπολίτης Σμύρνης. Το όνομά του είναι άρρηκτα δεμένο με τις τελευταίες ώρες της ελληνικής Σμύρνης, τον Σεπτέμβριο του 1922. Παρότι του δόθηκαν επανειλημμένα ευκαιρίες διαφυγής, ο Χρυσόστομος επέλεξε να παραμείνει στην πόλη και να μοιραστεί την τύχη του ποιμνίου του, βρίσκοντας μαρτυρικό θάνατο από τον εξαγριωμένο τουρκικό όχλο. Η στάση του έχει μείνει στη συλλογική μνήμη ως σύμβολο αυτοθυσίας και έχει αποτυπωθεί ακόμη και σε σύγχρονα έργα αγιογραφίας.

Προκόπιος Ικονίου: ο μητροπολίτης που έχτισε σχολεία και πέθανε στην εξορία

Ο μητροπολίτης Ικονίου Προκόπιος (1859-1923) είχε αναπτύξει, πριν την Καταστροφή, ευρεία ποιμαντική, εθνική και εκπαιδευτική δράση: ίδρυσε ελληνικές κοινότητες, σχολεία και ναούς σε όλη την περιοχή. Το τίμημα ήταν βαρύ. Εξορίστηκε και, μετά από αφόρητες σωματικές και ψυχικές ταλαιπωρίες, εκοιμήθη στις 20 Απριλίου 1923 στη Μονή Τιμίου Προδρόμου, στο Ζιντζίντερε κοντά στην Καισάρεια.

Γρηγόριος Κυδωνιών: σφαγή μετά από φρικτά βασανιστήρια

Ο μητροπολίτης Κυδωνιών Γρηγόριος (1864-1922) φυλακίστηκε μαζί με ιερείς και προκρίτους του Αϊβαλιού και υπέστη φρικτά βασανιστήρια πριν σφαγιαστεί από τον κεμαλικό στρατό στις 3 Οκτωβρίου 1922.

Αμβρόσιος Μοσχονησίων: θαμμένος ζωντανός έξω από το Αϊβαλί

Μία από τις πιο σκληρές μαρτυρίες αφορά τον μητροπολίτη Μοσχονησίων Αμβρόσιο (1872-1922). Συνελήφθη από τους Τούρκους μαζί με άλλους κληρικούς και, σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή, τάφηκε ζωντανός σε λάκκο έξω από το Αϊβαλί στις 15 Σεπτεμβρίου 1922. Άλλη εκδοχή αναφέρει ότι βασανίστηκε, πεταλώθηκε και κατακρεουργήθηκε κατά τη διάρκεια της πορείας εκτοπισμού του προς το εσωτερικό της Μικράς Ασίας.

Ευθύμιος Ζήλων: ζήτησε να τιμωρηθεί μόνος του για να σωθούν οι υπόλοιποι

Ιδιαίτερα συγκλονιστική είναι η περίπτωση του επισκόπου Ζήλων Ευθυμίου (1876-1921). Η θρησκευτική και εθνική του δράση στην περιοχή της Αμασείας τον οδήγησε στη σύλληψη, στις 21 Ιανουαρίου 1921, μαζί με άλλους προκρίτους. Μέσα από τη φυλακή, ο Ευθύμιος υπέβαλε αίτημα στην κεμαλική κυβέρνηση της Άγκυρας ζητώντας να θεωρηθεί ο ίδιος αποκλειστικά υπεύθυνος, ώστε να απαλλαγούν οι υπόλοιποι κρατούμενοι. Το αίτημά του απορρίφθηκε. Υπέστη βασανιστήρια στη φυλακή, από τα οποία και πέθανε στις 29 Μαΐου 1921.

Σταυρωμένοι και καμένοι ζωντανοί: άλλες μορφές του μαρτυρολογίου

Ο κατάλογος των θυμάτων περιλαμβάνει δεκάδες ακόμη ονόματα κληρικών που βρήκαν φρικτό θάνατο:

Ο ιερέας Μελέτιος, από τον ναό της Ευαγγελίστριας, σταυρώθηκε πάνω στον κορμό ενός πεύκου.
Ο ιεροδιάκονος Γρηγόριος, από τον Ιερό Ναό Αγίας Άννης στο Κορδελιό, κάηκε ζωντανός.
Ο π. Γεώργιος Καρασταμάτης, από την Αγία Παρασκευή Κρήνης (Τσεσμέ), δολοφονήθηκε την ώρα που τελούσε τη Θεία Λειτουργία.
Ο αρχιμανδρίτης Ιωάννης Ευστρατίου σφαγιάστηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 1922 μαζί με άλλους ιερείς της Μητρόπολης Κυδωνιών.
Οι ιερομάρτυρες Αρκάδιος και Γαβριήλ οι Ιβηρίτες, ο αρχιμανδρίτης Ιάκωβος Αρχατζικάκης και ο αρχιμανδρίτης Αθανάσιος Νικολόπουλος συγκαταλέγονται επίσης στο μακρύ μαρτυρολόγιο.

347 κληρικοί «θύματα» της Καταστροφής

Ο αριθμός των θυμάτων αποτυπώνει το μέγεθος της τραγωδίας: από τους 459 ιερείς και διακόνους που υπηρετούσαν στις εκκλησιαστικές επαρχίες Εφέσου, Σμύρνης, Φιλαδελφείας, Ηλιουπόλεως, Περγάμου-Αδραμυττίου, Μοσχονησίων και Κυδωνιών, οι 347 μαρτύρησαν κατά τη διάρκεια της Μικρασιατικής Καταστροφής — ποσοστό που ξεπερνά το 75% του τοπικού κλήρου.

Γιατί η γιορτή είναι κινητή

Η μνήμη των Ιερομαρτύρων της Μικρασιατικής Καταστροφής δεν έχει πάγια ημερομηνία, όπως συμβαίνει με τις περισσότερες εορτές Αγίων. Καθορίζεται κάθε χρόνο σε σχέση με την 14η Σεπτεμβρίου, ημέρα της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, και τιμάται πάντοτε την προηγούμενη Κυριακή — μια συμβολική σύνδεση ανάμεσα στο μαρτύριο του Σταυρού και το μαρτύριο των χιλιάδων Ελλήνων της Μικράς Ασίας.