Αυτοσαρκασμός: Πότε το γέλιο με τον εαυτό μας κάνει καλό και πότε μπορεί να γίνει παγίδα

Οι έρευνες δείχνουν ότι ο αυτοσαρκασμός μπορεί να ενισχύσει την ψυχική ανθεκτικότητα και τις σχέσεις, αλλά όλα εξαρτώνται από το κίνητρο και το μέτρο

Το να μπορούμε να γελάμε με τα λάθη και τις αδυναμίες μας θεωρείται συχνά ένδειξη αυτοπεποίθησης και άνεσης με τον εαυτό μας. Ο αυτοσαρκασμός, όμως, δεν έχει πάντα την ίδια σημασία.

Ένα χιουμοριστικό σχόλιο για μια γκάφα μπορεί να αποφορτίσει μια δύσκολη στιγμή και να φέρει τους ανθρώπους πιο κοντά. Όταν, όμως, το χιούμορ γίνεται συνεχής υποτίμηση του εαυτού ή πηγάζει από βαθιά ανασφάλεια, μπορεί να λειτουργήσει διαφορετικά.

Οι σύγχρονες έρευνες προσπαθούν να ξεχωρίσουν αυτές τις δύο πλευρές και να εξηγήσουν γιατί σε κάποιους ανθρώπους ο αυτοσαρκασμός λειτουργεί ως εργαλείο ψυχικής ανθεκτικότητας, ενώ σε άλλους μπορεί να συνδέεται με δυσκολίες στην αυτοεκτίμηση και στις σχέσεις.

Όταν μπορούμε πραγματικά να γελάσουμε με τον εαυτό μας

Η ικανότητα να αντιμετωπίζουμε τον εαυτό μας με χιούμορ δεν είναι αυτονόητη. Ήδη από μικρή ηλικία φαίνεται να υπάρχουν σημαντικές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιδρούν στα πειράγματα.

Έρευνες σε παιδιά έχουν δείξει ότι όσοι αισθάνονται μεγαλύτερη κοινωνική ασφάλεια μπορούν ευκολότερα να αντιμετωπίσουν ένα αστείο εις βάρος τους χωρίς να το εκλάβουν ως προσωπική επίθεση.

Αντίθετα, άνθρωποι που είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι στο γέλιο των άλλων μπορεί να θεωρούν ακόμη και ένα απλό χαμόγελο ως ένδειξη χλευασμού. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως gelotophobia, δηλαδή έντονος φόβος ή ευαισθησία απέναντι στο γέλιο των άλλων.

Το πείραμα που έδειξε ότι μπορούμε να γελάσουμε με τον εαυτό μας

Το 2011 Ευρωπαίοι ερευνητές πραγματοποίησαν ένα διαφορετικό πείραμα. Αντί να ρωτήσουν απλώς τους συμμετέχοντες εάν θεωρούν ότι μπορούν να αυτοσαρκαστούν, κατέγραψαν τις αντιδράσεις τους όταν είδαν παραμορφωμένες εικόνες των προσώπων τους.

Περίπου το 80% χαμογέλασε όταν είδε την απροσδόκητη εικόνα του εαυτού του, ενώ περίπου το 40% γέλασε δυνατά.

Το αποτέλεσμα ενίσχυσε την άποψη ότι ο άνθρωπος μπορεί πράγματι να διασκεδάσει με μια κωμική εκδοχή του εαυτού του, χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα ότι έχει αρνητική εικόνα για τον εαυτό του.

Πότε ο αυτοσαρκασμός λειτουργεί θετικά

Ο αυτοσαρκασμός μπορεί να γίνει ένας ιδιαίτερα χρήσιμος τρόπος διαχείρισης των καθημερινών δυσκολιών.

Όταν κάποιος μπορεί να αναγνωρίσει ένα λάθος του, να πάρει συναισθηματική απόσταση από αυτό και να το αντιμετωπίσει με χιούμορ, είναι πιθανότερο να μην εγκλωβιστεί στον θυμό ή στην απογοήτευση.

Το χιούμορ μπορεί επίσης να βοηθήσει στις κοινωνικές σχέσεις. Ένα άτομο που δεν φοβάται να κάνει ένα ελαφρύ αστείο για τον εαυτό του συχνά θεωρείται πιο προσιτό και λιγότερο απειλητικό.

Αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμο σε νέες γνωριμίες ή σε περιβάλλοντα όπου υπάρχει διαφορά ηλικίας, θέσης ή εξουσίας.

Δεν σημαίνει πάντα χαμηλή αυτοεκτίμηση

Για αρκετά χρόνια υπήρχε η αντίληψη ότι το αυτοϋπονομευτικό χιούμορ αποτελούσε σχεδόν πάντα ένδειξη ανασφάλειας και χαμηλής αυτοεκτίμησης.

Νεότερες έρευνες, ωστόσο, παρουσιάζουν μια πιο σύνθετη εικόνα.

Μελέτες της ψυχολόγου Sonja Heintz έδειξαν ότι άνθρωποι που χρησιμοποιούσαν συχνά αυτοϋπονομευτικό χιούμορ δεν παρουσίαζαν απαραίτητα τα προβλήματα ψυχικής υγείας που θα ανέμενε κανείς από την παλαιότερη θεωρία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, το συγκεκριμένο χιούμορ συνδεόταν με υψηλότερη αυτοεκτίμηση και καλύτερες διαπροσωπικές σχέσεις.

Η σημαντική λεπτομέρεια φαίνεται να είναι το πλαίσιο.

Η διαφορά βρίσκεται στο γιατί το κάνουμε

Δεν είναι το ίδιο να λέει κάποιος ένα αστείο για ένα μικρό του λάθος επειδή αισθάνεται άνετα με αυτό και άλλο να μειώνει συνεχώς τον εαυτό του επειδή πιστεύει ότι έτσι θα γίνει αποδεκτός από τους άλλους.

Όταν ο αυτοσαρκασμός συνοδεύεται από πικρία, αυτοαπέχθεια ή έντονη ανάγκη για επιβεβαίωση, μπορεί να γίνει προβληματικός.

Αντίθετα, όταν αποτελεί μέρος μιας γενικότερα παιχνιδιάρικης στάσης απέναντι στη ζωή και δεν είναι ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο κάποιος εκφράζεται, μπορεί να λειτουργήσει πολύ πιο θετικά.

Το μέτρο είναι το κλειδί

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι δεν χρειάζεται να παίρνουμε κάθε αστείο για τον εαυτό μας ως ένδειξη αυτοϋπονόμευσης.

Το σημαντικό είναι να υπάρχει ισορροπία. Ένα άτομο μπορεί να κάνει χιούμορ με μια αδυναμία του χωρίς αυτό να σημαίνει ότι την απορρίπτει ή ότι έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η αυτοϋποτίμηση γίνεται μόνιμο μοτίβο και αντικαθιστά την πραγματική αποδοχή του εαυτού.

Μπορούμε να καλλιεργήσουμε μια πιο ανάλαφρη στάση

Η έρευνα δείχνει επίσης ότι η παιχνιδιάρικη διάθεση μπορεί να καλλιεργηθεί μέσα από απλές καθημερινές συνήθειες.

Μία από τις πρακτικές που έχουν εξεταστεί είναι η καταγραφή, για λίγα λεπτά κάθε βράδυ, τριών διασκεδαστικών ή παιχνιδιάρικων στιγμών που συνέβησαν μέσα στην ημέρα.

Σε σχετική μελέτη, οι συμμετέχοντες συνέχισαν να θεωρούν τον εαυτό τους πιο παιχνιδιάρη ακόμη και μήνες αργότερα, ενώ ανέφεραν χαμηλότερη καταθλιπτική διάθεση και μεγαλύτερη ευτυχία.

Τελικά, το να γελάμε με τον εαυτό μας δεν σημαίνει απαραίτητα ότι τον υποτιμάμε. Μπορεί να σημαίνει ακριβώς το αντίθετο: ότι έχουμε αποκτήσει αρκετή απόσταση από τις αδυναμίες και τα λάθη μας ώστε να μην τα αφήνουμε να καθορίζουν την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας.