ΤΟ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ - ΤΟ ΝΕΟ «ΣΟΚ» ΠΟΥ ΔΙΑΠΙΣΤΩΝΕΙ ΤΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

Το δημογραφικό πρόβλημα της χώρας απασχολεί ολοένα και περισσότερο την πολιτική και κοινωνική ατζέντα, όμως τα στοιχεία δείχνουν πως το ζήτημα είναι πολύ βαθύτερο απ’ όσο αφήνουν να φανεί οι εθνικοί μέσοι όροι. Κάτω από τους γενικούς δείκτες γεννήσεων και θανάτων κρύβονται μεγάλες περιφερειακές ανισορροπίες, που διαμορφώνουν έναν χάρτη δημογραφικής «κατάρρευσης» για μεγάλο μέρος της ελληνικής επικράτειας.

Σε αυτήν την διαπίστωση καταλήγει ο καθηγητής Δημογραφίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και διευθυντής του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ), Βύρων Κοτζαμάνης, ο οποίος στο τελευταίο ψηφιακό δελτίο του ΙΔΕΜ αναλύει την εξέλιξη των φυσικών ισοζυγίων, δηλαδή τη διαφορά μεταξλύ των γεννήσεων και των θανάτων, από το 1980 έως σήμερα.

Όπως επισημαίνεται, η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει απλώς μια υπογεννητικότητα, αλλά μια έντονα ανισοβαρή δημογραφική γεωγραφία, που υπονομεύει τη βιωσιμότητα ολόκληρων περιοχών.

«Οι διαφοροποιήσεις αποτυπώνονται πλέον σε όλους τους δείκτες και υποθηκεύουν, εκτός των άλλων, την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη και την εδαφική συνοχή», σημειώνει ο κ. Κοτζαμάνης. «Σε πολλές περιοχές με επί σειρά ετών αρνητικά φυσικά ισοζύγια, ο πληθυσμός μειώνεται και γηράσκει, οδηγώντας αυτες σταδιακά στην δημογραφική τους κατάρρευση».

Από την θετική ισορροπία στην μόνιμη απώλεια

Η έρευνα του ΙΔΕΜ αποτυπώνει με σαφήνεια τη μεταστροφή. Από το 1951 έως το 2010, η Ελλάδα παρουσίαζε θετικό φυσικό ισοζύγιο, με τις γεννήσεις να υπερτερούν των θανάτων, αν και με φθίνουσα τάση. Το 1951, οι γεννήσεις ήταν περίπου 98.000 περισσότερες από τους θανάτους, ενώ μεταξύ 2004 και 2010 η διαφορά είχε περιοριστεί μόλις στις 10.000.

Όμως το 2010 αποτέλεσε τομή. Από εκείνο το σημείο και μετά, οι θάνατοι υπερβαίνουν σταθερά τις γεννήσεις: +4.300 το 2011, +58.500 το 2024. Στην περίοδο 2011–2024, καταγράφηκαν 510.000 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις, συμβάλλοντας σε μια συνολική μείωση του πληθυσμού κατά περίπου 715.000 άτομα, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ.

Ο καθηγητής αποδίδει τη δραματική αυτή μεταβολή σε δύο βασικούς λόγους:

Την αύξηση των θανάτων, εξαιτίας της γήρανσης του πληθυσμού. Αν και οι Έλληνες ζουν κατά μέσο όρο 17 χρόνια περισσότερο από ό,τι το 1951, οι ηλικιωμένοι (άνω των 65 ετών) έχουν αυξηθεί από 520.000 τότε σε σχεδόν 2,5 εκατομμύρια σήμερα.
Τη μείωση των γεννήσεων, οι οποίες υποχώρησαν από 148.000 το 1980 σε μόλις 68.500 το 2024 και αναμένεται να μειωθούν ακόμη περισσότερο το 2025. Οι γυναίκες που γεννήθηκαν μετά το 1980 αποκτούν πλέον λιγότερα από 1,5 παιδιά κατά μέσο όρο, έναντι 2 παιδιών στις γενιές του 1940–1960.

Οι «δύο Ελλάδες» του δημογραφικού

Αν και σε εθνικό επίπεδο η εικόνα είναι ζοφερή, σε τοπικό επίπεδο η ανισότητα είναι ακόμη πιο έντονη. Από την ανάλυση του ΙΔΕΜ προκύπτει ότι 15 νομοί της χώρας είχαν περισσότερους θανάτους από γεννήσεις σε 41 ή και περισσότερα από τα 45 τελευταία έτη, ενώ τρεις μόνο νομοί, Ρέθυμνο, Δωδεκάνησα και Ηράκλειο, εμφάνισαν αρνητικά ισοζύγια για ελάχιστα χρόνια (1, 2 και 4 αντίστοιχα).

Πέντε νομοί κινούνται κοντά στον εθνικό μέσο όρο, με αρνητικά ισοζύγια για 15 έως 25 χρόνια, ενώ 19 νομοί παρουσιάζουν υπεροχή θανάτων για 30 έως και 39 έτη. Εντυπωσιακό είναι ότι σε έξι περιοχές , Αρκαδία, Λακωνία, Λευκάδα, Μεσσηνία, Φωκίδα και Λέσβο, οι θάνατοι υπερτερούν των γεννήσεων χωρίς διακοπή για 45 συνεχή χρόνια.

Η διαφορά ανάμεσα στις ακραίες περιπτώσεις είναι χαρακτηριστική, φερειπείν,στο Ρέθυμνο υπήρξε αρνητικό ισοζύγιο μόνο για μία χρονιά, ενώ στην Αρκαδία, το φαινόμενο είναι διαρκές και αδιάκοπο επί μισό αιώνα.

Οι αιτίες πίσω από τη «δημογραφική ανισότητα»

Σύμφωνα με τον κ. Κοτζαμάνη, η εικόνα αυτή δεν είναι τυχαία. Οφείλεται στη διαφοροποιημένη μεταπολεμική εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση, καθώς και στη διαφορετική γονιμότητα των γενεών που απέκτησαν τα παιδιά τους μετά το 1980. Οι νομοί που γνώρισαν έντονη φυγή νέων ή χαμηλότερη γεννητικότητα έχουν πλέον πληθυσμούς με υπερβολικά υψηλό ποσοστό ηλικιωμένων, άρα και αρνητικά φυσικά ισοζύγια για πολλά χρόνια.

Αντιθέτως, σε λίγες περιοχές, ιδίως σε τμήματα της Κρήτης και των νησιών του Αιγαίου, η νεανική σύνθεση του πληθυσμού και η επιστροφή μεταναστών φαίνεται να συγκρατούν προσωρινά τη φθίνουσα πορεία.

Ένα πρόβλημα εθνικής συνοχής

Το συμπέρασμα του ερευνητή είναι ότι το δημογραφικό δεν είναι οριζόντιο πρόβλημα, αλλά ζήτημα εδαφικής ανισότητας και κοινωνικής αντοχής. Ορισμένες περιοχές της Ελλάδας βρίσκονται ήδη σε προχωρημένο στάδιο πληθυσμιακής κατάρρευσης, με άμεσες συνέπειες στην οικονομία, την απασχόληση και τη βιωσιμότητα των τοπικών κοινωνιών.

Αν δεν υπάρξουν στοχευμένες πολιτικές αναζωογόνησης, από την οικογενειακή πολιτική και τα κίνητρα γονιμότητας, μέχρι τα μέτρα για την επιστροφή νέων επαγγελματιών στην περιφέρεια, η Ελλάδα κινδυνεύει να εξελιχθεί σε μια χώρα δημογραφικά άνιση, γηρασμένη και συρρικνούμενη, όπου η επαρχία θα σβήνει σιωπηλά, πολύ πριν η κοινωνία συνειδητοποιήσει το μέγεθος της απώλειας.

ΕΛΛΑΔΑ— 71.0% ΙΡΛΑΝΔΙΑ — 62.4% ΝΟΡΒΗΓΙΑ — 49.6% ΒΕΛΓΙΟ — 46.9% ΑΥΣΤΡΙΑ — 46.9% ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ — 45.1%

Η δραματική αυτή εικόνα συμπληρώνεται και από τα πρόσφατα στοιχεία της Eurostat για τη χορήγηση «προσφυγικού» καθεστώτος στην Ευρώπη, τα οποία αποκαλύπτουν μια δεύτερη, ακόμη βαθύτερη ανισορροπία. Η Ελλάδα εμφανίζει το υψηλότερο ποσοστό αποδοχής αιτήσεων ασύλου στην ήπειρο, φθάνοντας στο 71%, τη στιγμή που οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες κινούνται κάτω από το 20%. Το στοιχείο αυτό αναδεικνύει ότι, ενώ ο γηγενής πληθυσμός μειώνεται και γηράσκει, η χώρα μεταβάλλεται ραγδαία σε υποδοχέα μαζικών μεταναστευτικών ροών.

Εάν η Ελλάδα δεν ενισχύσει την οικογένεια, την γονιμότητα και την παραμονή των νέων στις εστίες τους, κινδυνεύει να χάσει όχι μόνο τον πληθυσμό της, αλλά και τον ίδιο της τον χαρακτήρα, να αντικαταστήσει, δηλαδή, τη φθίνουσα ελληνική γενιά με πληθυσμούς που ουδέποτε ρίζωσαν σε αυτόν τον τόπο.